Maitreya

Dentro das tradicións do budismo Mahayana, o típico do estremo oriente (Xapón, China, Mongolia, Tíbet) está a crenza nun complexo e numeroso panteón de divinidades protectoras. Fronte á escaseza e modestia do  Buda histórico engadiron unha presada de Budas presentes nos diferentes mundos e universos, e cada un obxecto de cultos particulares: o sandador Bhaisajyaguru, o eterno e supremo Vairocana, o señor da Terra Pura de Occidente Amitābha, Akshobhya 'o inamovíbel', son algúns dos máis importantes. Por debaixo estarían seres coma os 'reises da sabedoría' (vidyarāja) e, sobre todo, os bodhisattvas, pedra angular da teoloxía Mahayana.

En efecto, os bodhisattvas son para estes o obxecto de maior aprezo e devoción. Considéranse como tales aqueles seres iluminados que, malia poderen acadar a iluminación e o estadio de budidade para si, escollen retrasar e transferir os seus méritos para conseguir a salvación de tódolos demais seres vivintes. Esta filosofía do sacrificio heroico oporíase ao ideal clásico do budismo tradicionalista (Theravada) que, fronte ao 'camiño do bodhisattva', propón como vía a seguir e a imitar o  'camiño do arhat' (buscar un mesmo acadar a iluminación e acceder ao Nirvana).

Entre os bodhisattva máis coñecidos están Avalokiteśvara e Mahāsthāmaprāpta (os axudantes do Buda Amida), Mañjuśrī e Samantabhadra (os axudantes do Buda Gautama) ou Ksitigarbha, o salvador dos condenados infernais. Nembargantes, o que agocha maior interese para min é, pola contra, Maitreya. Maitreya é unha figura mesiánica: o Buda que virá. Cando, dentro dunha presada de miles de millóns de anos, as ensinanzas do Buda histórico fiquen esquencidas, el descenderá á terra, e predicará de novo a doutrina budista.  

Na actualidade, Maitreya é aínda un bodhisattva, de nome Nātha ('Protector'), que agarda no Paraíso de Tushita a súa futura reencarnación. Moitos budistas practicantes fan a promesa de renacer na súa seguinte vida en Tushita co gallo de poderen escoitar as súas ensinanzas e de renacer na terra no remoto futuro en que se convirta en Buda.

O culto a Maitreya está bastante extendido entre os budistas de tódalas denominacións, anque xa teña sido máis popular do que é. Conta con representacións no arte greco-bactriano, mais as imaxes que máis me gorentan del son unhas estatuiñas pequenas que nos séculos V-VI de nosa era se popularizaron por Corea e Xapón. Nelas aparece meditativo, coa perna dereita dobrada enriba da esquerda, e transmitindo un engado sobrenatural e filosófico, non tan lonxano da repetida figura do Pensador de Rodin. Cando tiven oportunidade de visitar a sección do museo de Tóquio adicada ao Horyuji, farteime de ver estas figuriñas. Para que vos fagadas unha idea, aquí tedes unha delas:

A fraqueza do bolchevique

Vendo as últimas novas arredor de Bankia e da creba real do sistema financieiro español, non paran de virme á cabeza imaxes sobre como resolvería esta situación o amigo Lenin. Un comisario político, pistola ao cinto, entraría no consello de administración e anunciaría arresto e axustizamento fulminante, procedendo ao pouco tempo a fusilalos a todos, do primeiro ao derradeiro, e continuando coa confiscación dos seus patrimonios e dos das súas familias...

Problemas de educación

Hoxe non predico verbas miñas, senón que vos aconsello pasar un chisco lendo as alleas. Acabo de descubrir unha interesante bitácora dun profesor andaluz que trata de xeito moi instructivo algúns dos problemas da educación no noso estado. O seu punto de vista é bastante liberal (cousa na que discreparíamos), mais topo lugares de encontro na defensa dunha educación mellor e mais esixente para todos. Por de pronto, recoméndovos a súa entrada sobre as novas ratios por aula e o (des)goberno no que parece estar inmerso o ministerio de educación...

Libros do Mes

Los reinos enterrados de China I de Time-Life [R]

Los reinos enterrados de China II de Time-Life [R]

Dawn to the West: Japanese Literature of the Modern Era (poetry, drama, criticism) de Donald Keene

Songs of the South, de Qu Yuan / Hawkes (tr.)

Japón, de Rossella Menegazzo [R]

* The Japanese Tea Ceremony, Cha-No-Yu, de A.L. Sadler [R]

*Textos clásicos de teoría de la literatura, de Mª Luisa Burguera (ed.)

Reseñas - The Songs of the South

The Songs of the South: An Anthology of Ancient Chinese Poems by Qu Yuan and Other Poets

David Hawkes (tradutor e anotador)

2011, Penguin books (reimpresión)

* * * * (bo)

Excelente edición e traducción da segunda antoloxía máis antiga da poesía chinesa clásica.

A tradición literaria chinesa é moi descoñecida no mundo occidental, agás algúns dos poetas máis destacados da dinastía T'ang, coma Li Po ou Tu Fu. Nembargantes, cando estas e outras luminarias fixeron primeiro acto de presenza e de escrita, o chinés literario xa contaba con arredor de dous mil anos de práctica escrita; e as futuras manifestacións, nunha lingua moi semellante, continuarían de xeito ininterrompido ata comezos do século XX.

A primeira antoloxía poética desta língua que se conserva é o Libro das Odas (Shih Ching), do que xa temos falado algo nalgunha ocasión. A segunda máis antiga estivena a ler estes días pasados: é o Ch'u Tz'u (ou na moderna transcripción pidgin, Chu Ci), traducido habitualmente coma 'Poemas do Sur', ou 'Elexías de Chu'.

O reino de Chu (楚國) era un dos 7 grandes estados que se repartían o territorio chinés na época dos Estados Combatentes (475-221 a.C.). Asentado nas ribeiras dos ríos Yangtzé e Huai, presentaba unha cultura con rasgos que o diferenciaban dos demais reinos chineses máis ao norde, nas cuncas do ríos Wei e Amarelo. O chamanismo, por exemplo, era a relixión oficial, e éstes adicábanse á práctica de 'viaxes astrais' e chamamentos das almas fuxitivas como prácticas habituais.

Entre finais do século IV e comezos do III a. C. fai acto de presenza no reino que nos ocupa o nobre, cortesán e poeta Ch'ü Yüan (pidgin, Qu Yuan), que logo de ser desterrado da corte polos marmuradores e por criticar as políticas erradas de el-rei Huai, compón o longo e orixinalismo poema Li Sao ('Atopando tristeza') para logo suicidarse nas augas do Mi-Luo. En Li Sao, o poeta inspirábase na tradición chamánica para recrear as súas desventuras logo de verse desterrado: comeza describindo a súa orixe e as súas virtudes, representadas por unha exótica imaxinería floral, e a mediocridade dos 'aduladores' cortesáns que forzaron o seu desterro; continúa cun catálogo erudito de exempla de bos e malos reis e conselleiros do pasado, e remata cunha viaxe astral nun carro tirado por dragóns e escoltado por varios deuses e constelacións.

Este poema (e as tradicións orais nativas que mesturaban tamén a lírica e o chamanismo) darían lugar nos séculos seguintes a unha tradición poética, alcumada 'sao' que, alén de por formas métricas determinadas, se definía pola temática (o bo ministro desterrado e choroso, as viaxes sobrenaturais e a imaxinería vexetal e animal). Tras varios procesos de recopilación e engadidos, pasando polas mans de alomenos tres editores-poetas (Liu An, Liu Xiang e Wang Yi), a antoloxía adoptaría a súa forma actual e definitiva trala acción do derradeiro destes, a mediados do século II da nosa era, e case 450 anos despois da escrita de Li Sao. Outras pezas destacadas da colección son o Tian Wen ('Preguntas Celestiais'), unha especie de enciclopedia chamánica arredor da mitoloxía chinesa, o Jiu Ge ('Nove Cancións'), invocacións chamánicas a varias divinidades empregando un formato de viaxe-relación amorosa, o Jiu Zhang ('Nove Pezas'), que inclúe un lamento pola caída da capital de Chu a mans inimigas,  ou o Zhao hun ('Invocación da Alma'), no que a voz-poética/shamán realiza un ritual de chamamento á alma fuxitiva do rei para que retorne ao seu corpo, describindo os horrores do mundo exterior e as delicias da vida cortesá.  

A traducción íntegra desta secuencia é mérito do finado profesor inglés David Hawkes, anque algúns dos mellores versos da antoloxía xa foran obxecto de aparición noutras antoloxías ou de estudo doutras traductores (coma Arthur Waley, o decano e maior luminaria dos estudos siníticos do século XX). A súa edición, longamente descatalogada, retorna afortunadamente ás librerías na edición que nos ocupa. É unha edición anotada coidadosamente, e que contrastada con outras traduccións, amosa unha enorme lucidez estética e poética que acompaña o seu ton académico, e unha grande claridade nas escollas (algo moi complexo ás veces na translatio a linguas occidentais da poesía chinesa clásica, onde polas características da língua, hai frecuente elisión de suxeitos e indeterminación de tempos verbais, pronomes e enunciadores).

Só teño palabras de louvanza para esta magnífica obra, que lle recomendo a tódolos meus lectores. A única eiva é, quizaves, a pobreza do formato da edición (unha edición en tapa branda de Penguin en papel de escasa calidade).

Chuvia

Despois dunha era prolongada de seca, parece que algunhas pingueiras están a caernos enriba e a aliviar a escaseza de auga. Nun ano de tan poucas choivas, a ledicia de ver caer as gotas faime reparar especialmente nun poemiña do xaponés Nishiwaki Junzaburō (alcumado por algúns coma o 'Eliot nipón') e que leva o título do líquido elemento nestes versos do poemario Ambarvalia:

O vento do sul trouxo deusas xentís,
mollou o bronce, mollou as fontes,
mollou as azas dos paíños e as plumas douradas,
mollou a marea, a area, os peixes,
mollou silandeiramente templos, termas, teatros;
esta procesión de deusas xentís e caladas
tamén mollou a miña lingua.

Outra primavera (2)