sexta-feira, fevereiro 17, 2017

Reseñas censuradas - Os señores da mentira

Como xa vos teño comentado algunha volta, na época en que traballaba no suplemento cultural do ABC concedíanme polo xeral bastante manga ancha, anque de cando en cando me botaban o lazo, e rexeitaban publicar algunha das cousas que lles fixera. Un dos 'textos censurados' foi esta reseña do libro de José Carlos Bermejo Barrera 'Os señores da mentira', xa que fustigaba en demasía, ao gusto dos editores, esa monstruosidade malchamada a Cidade da Cultura, e que como a Xunta poñía os cartos, había que edulcorar dende as páxinas impresas afíns.

LA VOZ DE LA VERDAD


DESCARNADA Y PRECISA DENUNCIA DE LOS ERRORES E INCOMPETENCIAS EN LA POLÍTICA Y CULTURA RECIENTES

Os señores da mentira
José Carlos Bermejo Barreda
Edicións Lóstrego, 2012
175 páxinas, 16.95 euros

En su despacho de la facultad de Historia, el profesor Bermejo cuenta con una placa en la que aparece la rúbrica “Rúa José Carlos Bermejo Barrera” y debajo ‘cráneo privilegiado’. Más allá de humorismos, lo cierto es que la tal placa honra con precisión al que sin duda es una de las mentes más cultas, lúcidas, multidisciplinares y críticas de la universidad gallega. Un ejemplo de estas virtudes nos lo proporcionan los ensayos críticos que ha juntado en este volumen titulado “Os señores da mentira”, y que siguiendo la búsqueda socrática, quiere traer algo de luz alrededor a las sombras de noche y niebla de las diferentes y nefastas intervenciones del poder público en lo que toca a las universidades, la memoria histórica, la intelectualidad y la cultura gallega y las políticas culturales de la Xunta de Galicia.
El volumen se compone de 7 apartados, cada uno una reflexión autónoma sobre un tema específico, al que sigue un apéndice con artículos de prensa donde se tratan parecidos temas aunque desde una perspectiva más sintética y específica. Así, en el primero (“Mentiras adecuadas”) Bermejo toca un tema habitual en sus aulas como es la teoría del ‘fin de la historia’ que a comienzos de los años 90 proclamara orgulloso Francis Fukuyama ante el asentimiento general. Vista con la perspectiva de los años, la tal teoría aparece claramente como un remedo pobre de hegelianismo mal entendido, y más que proceder a su demolición, siendo una ruina que cae por si misma, el profesor Bermejo ilustra más bien las causas por las que una formulación intelectual tan hueca pudo tener la propaganda y publicidad que tuvo en su día, aunque hoy esté medio olvidada.
Los siguientes apartados tocan temas específicos y también conectados con la historiografía como son la historia de las mujeres y la memoria histórica. Para él la historia femenina debe romper con viejos modelos de historia positivista; tampoco concuerda con cierta crítica ‘queer’ que rechaza cualquier tipo de ‘condición femenina’ que no sea una mera construcción social y cultural de dominación. En ‘A imposible memoria cívica’ pone de manifiesto la hipocresía y falsedad de los debates sobre memoria histórica española y franquismo, un espectro del que resulta imposible liberarse dado el desequilibrio de reconocimiento moral y legal entre los vencedores y los derrotados, sometidos a la doble derrota de la desmemoria, la vergüenza y el olvido; una situación que las tibias medidas del anterior gobierno socialista non fueron suficientes para solucionar de modo satisfactorio.
Las  siguientes reflexiones presentan una temática más común e uniforme, que gira sobre el descrédito de la política y sobre las incompetencias, complejos y ‘demonios familiares’ de la cultura gallega y de las políticas culturales de las últimas décadas. Fustiga Bermejo sin piedad la idiocia autocomplaciente e incluso corrupta, despilfarradora de las arcas públicas, que con la excusa de la promoción turística y la conversión de la ‘cultura’ en ingresos, sólo ha conseguido destruir recursos escasos, desaprovechar las oportunidades de crear un país próspero y dinámico con trabajo para los suyos y desenvolver un sistema productivo moderno. Una política desastrosa que encarna y cristaliza ese monumento fallido y colosal, tan grande y costoso como el despropósito de las políticas ‘culturales’ a las que representa, y que es la Cidade da Cultura, y cuya mejor culminación sería la de emular otro mastodóntico símbolo arquitectónico de la posmodernidad: el proyecto Pruitt-Ingoe, que acabó demolido por las cargas de dinamita.
La última reflexión (“A consagración da mentira”) habla del conocimiento, y forma un tridente que ataca los discursos simplones sobre el fin de este y su alcance sencillo y universal como fachada para una sociedad holgazana enemiga de los libros y por lo tanto, tanto más manejable por políticos y mass media; también ataca los defectos graves de la universidad española, y su sumisión a las reformas de Bologna, al burocratismo y a la descarada mercantilización como primer paso para su liquidación a manos del mercado.
El libro del profesor Bermejo resulta una lectura imprescindible para indignar más, si cabe, a una ciudadanía que también es responsable de los atropellos que se denuncian por acción u omisión. Y dará también montañas de argumentos desde los que intentar transmutar la indignación en cambio.

quarta-feira, fevereiro 15, 2017

Comparatismo

Estes días ando a ler cousas de poetas moi afastados no espazo e no tempo: dunha banda, un volumen dixital e antoloxía da lírica grega arcaica, que acubilla no seu seo algúns anacos de Arquíloco de Paros (c. 680 – c. 645 AC); doutra, unha monografía (estudo-tradución) encol de Xie Lingyun, o Duque de Kangle (385–433).

E non son só as coordenadas da cronoloxía e da terra ás que os separan: a nivel persoal, Arquíloco é unha figura 'plebea' cunha poesía mordaz, ferinte, antiaristocrática (é o presunto fundador do iambo na lírica clásica) anque tamén coas súas fonduras e retrousos gregos (o valor da mesura, o destino coma forza cega que move aos mortais); Lingyun é un nobre refinado e decadente, anque moi cedo seducido pola natureza salvaxe de ríos e montañas e pola mística budista, e porén un pai fundador, él tamén, da poesía paisaxística chinesa.

 Son estas diferenzas as que fan de coro antitético á semellanza que, tradución mediante, parécese albiscar nalgúns dos seus versos: concretamente, un par deles inclúen como elo común a importancia da mesura, de afrontar os auxes e caídas do destino humano cunha certa distancia reflexiva e con fortaleza; as imaxes que empregan son diferentes (o soldado firme sobre os seus pés, expoñendo o peito aos embates; o intelectual reflexivo contemplando o cambio das estacións) pero a mensaxe é a mesma, cubrindo cunha ponte de verbas o abismo que os separa, e tendendo outro lenzo do arco e da estrutura ao futuro que somos nós e que aínda está por vir.

terça-feira, janeiro 31, 2017

Libros do Mes

Tales of the Cthulhu Mythos de HP Lovecraft et al. [E]

El origen de la humanidad de Francisco J. Ayala

Archaeologies of the Future de Fredric Jameson

Entropía de Enrique F. Borja

El sueño de la razón de Nicola Canessa

Hesiod. The Homeric Hymns and Homerica de H.G. Evelyn-White (tr.) [E]

*Historia de la literatura griega de Albin Lesky [E]

*The Murmuring Stream (2 vols.) de J.D. Frodsham

*Introduction to Mathematical Thinking de Keith Devlin [E]

*Matemáticas I (Bachillerato) de J. Colera Jiménez et al.

segunda-feira, janeiro 30, 2017

O Vernero que foi: Xaneiro '06

No moi frío inverno de comezos do 2006 (unha friura climatolóxica que conxugaba cunha friura espiritual, da que lembro moi escasos flashbacks - ausencia de amigos en Compostela, a habitual tristia erótico-festiva, capítulos do doutor House no televexo, estadía nun minúsculo piso en Doutor Teixeiro, carreiras nocturnas pola Alameda e a Costa de Vite, camiñatas diurnas cara a facultade en mañás de sol frío, absorto nun libro de poemas que leo mentres ando-) víame acosado por soños opresivamente intensos, que exorcizaba na escrita de textos íntimos e indiscretos. Lía tamén a Bauman (Lexisladores e Intérpretes) que acaba de falecer non vai moito, e cuxas sabias anque tristeiras reflexións tampouco axudaban a levantar o ánimo. Todas as imprensións melancólicas de xaneiro escorrendo, implacábeis, como as famosas augas do río de Lao Tzu que aos poucos esfarelan a rocha e a montaña, ou coma as pingas que se filtran nas rochas calcáreas para formar estalactitas nas covas interiores: a verdade e coñecemento non son compañeiros necesarios da felicidade, anque cando un pode ver as cousas dende unha distancia estoica, valen máis ca esta.

terça-feira, janeiro 24, 2017

Arcaica

Lendo estes días un volume con textos de Hesíodo e apócrifos homéricos, anacos variados de poesía grega arcaica (maiormente épica, en hexámetros), estas dúas cousas, entre outras, chamárone a atención:

A primeira é un dos versos da Titanomaquia, onde se narraba o combate entre os deuses olímpicos e os xigantes (os seus primos, os Titáns) polo dominio do mundo. O poema como tal perdeuse, anque atopa versión resumida na Teogonía hesiódica e en obras de arte -por exemplo, os frisos do Altar de Pérgamo-. Nestas verbas acubilladas nas obras de Ateneo, lemos que:

Eumelo nalgún lugar introduce a Zeus danzando; dí "No medio deles danzaba o Pai dos Homes e dos Deuses".

Alén da curiosa imaxe do deus danzarín, estatua mental dun Shiva europeo e neoclásico de marbre pulido, tamén capturou o meu maxín o Epigrama número XIII, tamén cunha presenza oblicua do Crónida enviados flocos, un poema moi axeitado ás friaxes do inverno, aos avatares persoais do mantedor, e lucindo cunha cadea de metáforas sinxelas e seductoras, tal un brazalete de ouro ou de oricalco dos que desenterraba Schliemann en terra troiana:

XIII

Os nenos son coroas do home, torres da cidade; os cabalos son a gloria da chaira, e asemade os barcos do mar; as riquezas fan un casa grande, e os príncipes reverentes sentados en asamblea son cousa gorentosa de ver para o pobo; Mais un lume ardente fai unha casa máis acolledora de ver nun día de inverno, cando o fillo de Cronos envía e neve dende enriba.

sábado, dezembro 31, 2016

O Vernero que foi: Decembro '05

Botando unha olladela, comprobo que o Nadal do 2005 foi unha época propicia para a escrita, cunhas oito entradas arredor dos hobbyhorses que na aquela altura rondaban o meu maxín; entre as novas de actualidade estaba a saída do primeiro libro de poemas de Ramón Blanco, Orfeo en soños, que marcando un eterno retorno acaba de ser agasallado co Premio Eusebio Baleirón polo poemario Se pedra na brétema. Do mesmo xeito que aquel, o novo volume ha xerar unha presada de reseñas e comentarios a adornar os ocos da bitácora en canto teña o libriño entre as mans.

Seguía pelexando naqueles días coas lecturas encol do posmodernismo (Lipovetsky e Foucault en Santa Compaña) e outras, máis clásicas (os libros de historia de Herodoto). A sombra das línguas tamén pairaba como unha branca neve que descende, sen vento, na miña memoria: linguas reais, coma o Osetio, ou inventadas, coma o Ithkuil. E quizaves a metáfora da neve debe algo máis que ao Dante á lembranza do xélido Gulag e doutra lectura dun volume de Tomasz Kizny extraído dos anaqueis da facultade de xornalismo, que moito visitaba daquela...

A neve e a repetición fanme pensar e sentir, quizaves, unha certa στάσις intelectual con respecto ao que lía e pensaba once anos atrás: agora adícolle pouco tempo aos posestructuralistas, e cunha mirada máis hostil; un libro de Dumézil sobre Osetios e Escitas segue agardando, paciente, a que o lea; moita máis paciencia terán que ter os volumes irmáns da Histoire de la sexualité...

Libros do Mes

Guerra de corrientes de Marcos Jaén Sánchez

Un conejo matemático en la chistera de Fernando Blasco

La ciencia del sexo de Susana Eva Martínez

Libro de Alexandre de An. / Jesús Cañas (ed.)

Un universo gravitacional de Mónica Salomone e Ángel Gómez Roldán

*Archaeologies of the Future de Fredric Jameson

*Matemáticas I (Bachillerato) de J. Colera Jiménez et al.

*Tales of the Cthulhu Mythos de HP Lovecraft et al. [E]

quarta-feira, dezembro 28, 2016

Dobre reseña: Libro de Alexandre / Un universo gravitacional

Un universo gravitacional. Agujeros de gusano, materia oscura y espacio-tiempo

Mónica G. Salomone e Ángel Gómez Roldán 

2016, Batiscafo

* * * * * (excelente)

Estupenda obra de divulgación científica explicando variados aspectos da forza da gravidade.

------------------------

Libro de Alexandre

Anónimo (edición a cargo de Jesús Cañas)

2003, Cátedra

* * * * (bo)

Un clásico medieval, modelo de Cuaderna Vía, anque algo pesado por veces

As dúas obras que nos ocupan hoxe non teñen máis común denominador, alén de coincidiren na miña lectura, no tema da paixón polo saber que ámbolos dous ilustran: no Libro de Alexandre, tal desexo reflíctese dende a negatividade (querer saber demasiado é unha mostra de soberbia que non ficará sen castigo); no Universo gravitacional, consoante cos nosos tempos e valores modernos, é parte da pescuda gloriosa de ampliar o saber e os límites da ciencia, e representada por unha galería de nomes honorábeis.

O libriño de Salomone e Roldán, parte da serie 'Descubrir la ciencia' da que xa temos falado, é un moi ben redactado e entretido parcours tanto polo descubrimento e mudanzas no noso coñecemento encol da gravidade coma por unha presada de experimentos e descubrimentos recentes relacionados con ela (materia e enerxía escura, o LIGO e a detección de ondas gravitacionais, os buracos negros e algunhas posíbeis liñas de investigación no futuro).

Saltamos case mil anos no tempo á Castela do Gótico e ao quase-enciclopédico Libro de Alexandre, que alén de narrar (por veces, con moita imaxinación) as fazañas do heroe da Antigüidade, segue o espírito dos seus tempos na súa intención moralizante e relixiosa de pintar un espello do príncipe ideal, a imitar polos reises medievais, á par que redacta un extenso sermón sob o título do 'Contemptus Mundi': incluso o rei máis poderoso, sabio e valente, aquel que conquistara tódolos reinos da terra, estaba condenado a perdelo todo coa morte: moito máis axeitado prepararse para a vida eternal e sen mácula, onde a roda de Fortuna ficará en στάσις, e a alma en έκ-στασις.

Ámbalas dúas son obras moi encomiábeis; a da colección Conciencia é pequena e moi asequíbel, malia o contido científico; o poema medieval vese dificultado pola linguaxe, pola extensión (máis de 2500 estrofas, arredor de 10000 versos, sen pausas temáticas ou capítulos) e pola natureza tan 'outra' do mundo e do imaxinario feudal que representa, mais paga a pena seguir as súas liñas ata o final.