Shopping Basket

 

Reseñas - Dante Alighieri, Purgatorio

No agora ben remoto ano de 2005 aproveitei que algúns dos meus mellores amigos da universidade estaban a pasar un ano de Erasmus na Universidade de Boloña para visitalos durante as vacacións de Semana Santa e facer algo de turismo polo norte de Italia. Ademais de Boloña, fixen algunhas excursións moi agradables a Ferrara, Rávena, Florencia e Padua. Italia éche un Paraíso Terreal se che gorentan a arte antiga e a boa comida.

Tamén aproveitei a ocasión para mercar unha morea de libros italianos, tanto para min coma para outros amigos. Entre eles había unha edición en tres volumes da Divina Commedia, publicada por Mondadori e anotada por Anna Maria Chiavacci Leonardi. Cada tomo é un mamut gargantuesco de máis de mil páxinas, no que entre a metade e dous terzos de cada páxina están ocupados polas notas ao pé.

Moitos anos, mais nunha data que non podo precisar máis que indirectamente por comentarios nesta bitácora, lin o primeiro volume, Inferno, e gorentei moito del. O meu modus legendi consistía en reservar dúas ou tres horas cada domingo pola mañá para cada canto: primeiro lía unha tradución, despois a edición italiana con notas e, finalmente, remataba con outra lectura do italiano sen as notas. Gustábame referirme a este pequeno ritual persoal meu coma Dante nella Domenica.

Mais o certo é que non estaba seguro de que Purgatorio ou Paradiso me fosen a resultar tan atractivos, e de feito cheguei máis ou menos ao canto X ou XII do primeiro para logo deixalo aparcado para un momento futuro. Ben, ese intre comezou o pasado mes de novembro e rematou uns días atrás. A miña motivación para retomalo foi que unha persoa que aprecio moito estaba atravesando un tempo de probas e purgacións, e sentín que ler o Purgatorio e escribirlle sobre el era un esforzo decente por mostrar empatía e solidariedade. Tamén coincidiu, en parte, co feito de que unha das canles de podcast que me gusta escoitar, Ascend: The Great Books Podcast, estaba facendo unha lectura del durante esta Coresma.

Purgatorio: o contido

Se estás lendo esta recensión, probablemente xa saibas algo da Divina Comedia; e se non é así, podes atopar moitos resumos mellores ca o meu —a Wikipedia fai un traballo bastante bo, e con imaxes!—. Pero antes de pasar ao núcleo desta reseña, é dicir, a explicar por qué deberas ler a Commedia en xeral e o Purgatorio en particular, convén ofrecer unha breve panorámica do que sucede neste libro.

Despois de explorar os castigos do Inferno co poeta Virxilio como compañeiro, Dante chega ao pé do monte Purgatorio, a única terra que existe no hemisferio sur do noso mundo. A montaña está dividida nunha xerarquía de espazos polos que teñen que pasar as almas dos defuntos que se salvaron, pero que aínda non son o bastante puras para entraren no Ceo. Ao pé da montaña hai un espazo de espera para aqueles que se arrepentiron demasiado tarde ou foron excomungados. Despois comeza o Purgatorio propiamente dito, con sete terrazas, unha por cada pecado mortal, empezando polos peores e ascendendo cara aos menos graves. As tres primeiras —Soberbia, Envexa, Ira— son para aqueles que pervertiron o amor cara fins impropios ou maliciosos; o nivel intermedio, para os preguiceiros, aqueles que non amaron dabondo; e as tres últimas —Avaricia/Prodigalidade, Gula e Luxuria—, para aqueles que amaron demasiado algunhas cousas boas, pero non o Ben Supremo.

A diferenza do que sucede no Inferno, as almas deben pasar por todas as terrazas, permanecendo máis ou menos tempo segundo os pecados que máis cultivaron en vida. En cada terraza topamos un castigo —ou mellor dito, aquí, unha práctica de purificación— que se corresponde co pecado e forma o seu contrapasso: os soberbios son esmagados baixo o peso de pesadas pedras, os larpeiros son sometidos a unha fame e unha sede extremas, e os luxuriosos teñen que correr arredor dentro dun muro de chamas. E tamén, en cada terraza, Dante detense a conversar con algunhas das almas, entre elas amigos e figuras famosas. Cada terraza está asociada cunha oración e cunha benaventuranza bíblica, e nela as almas que se purgan son lembradas, de distintos xeitos, de malos e bos exemplos do seu pecado: entre os bos sempre hai algún episodio da vida da Virxe María que exemplifica a virtude oposta ao vicio; tamén atopamos unha combinación de imaxes clásicas e cristiás para estes exemplos. Despois de atravesar cada unha das terrazas e quedar parcialmente purificado á saída de cada unha, Dante chega ao cumio, onde se atopa o Xardín do Edén, reencóntrase coa súa amada Beatriz e queda completamente limpo para o seguinte paso da súa viaxe: o Ceo.

Por que deberas ler este libro?

Para a boa xente de The Great Books Podcast, a razón é obvia: Dante é un mestre, e o seu poema é un medio eficaz que che axudará no teu ascenso espiritual cara a Deus. Isto está bastante preto do que Dante probablemente pretendía facer co seu poema, e encaixa cunha visión moi medieval das artes como destinadas a cumprir unha función didáctica e, sobre todo, catequética. Aínda que sexa unha idea moi trillada, non deixa de ser certa: as esculturas e pinturas das igrexas e catedrais medievais estaban pensadas como unha “Biblias de pedra” nunha época en que a xente era maioritariamente analfabeta. O mesmo pode dicirse da maioría dos textos literarios e dos poemas.

Se, pola contra, es ateo e humanista secular, como é o meu caso, este argumento probablemente non che persuada, mais aínda así pódense topar para ler a Dante bastantes razóns que poida que vos resulten convincentes.

Dante é un poeta extraordinariamente dotado, e a Commedia é a súa maior obra. O uso da linguaxe nela é sedutor e encantador, e marabilla o lector non menos que, poñamos por caso, contemplar as vidreiras da Sainte-Chapelle, as esculturas do Portal Real de Chartres ou os frescos de Giotto na capela dos Scrovegni —que, como nota á marxe, foron o motivo expreso polo que fun a Padua na miña viaxe de 2005, e que o propio Dante podería ter visto mentres estaban sendo pintados en 1304–05—. Episodios do seu poema e fragmentos das súas tercinas aínda brillan como xoias e capturan a imaxinación contemporánea de lectores e escritores por igual (pensade, no noso caso, en Cunqueiro). E, ademais destas xoias esporádicas, toda a arquitectura do poema está estraordinariamente ben construída, cunha trama continua e densamente tecida, e con personaxes que cobran vida dun xeito moi pouco habitual na escrita medieval. Os medievais valoraban moito a alegoría, pero lendo, por exemplo, Piers Plowman, O Romance da Rosa ou The Castle of Perseverance, é habitual experimentar certa frustración polo unidimensionais e aburridos que resultan os seus personaxes alegóricos. Dante, pola contra, triunfa no empeño paradoxal de facer que os seus personaxes sexan, ao mesmo tempo, seres humanos concretos, completamente cribles, realistas e idiosincráticos, e personificacións alegóricas de abstraccións e conceptos teolóxicos.

Se queres saber como pensaban os medievais, non hai mellor porta de entrada que Dante. Darache moitas leccións de teoloxía —de feito, unha maneira de ver a Comedia é como unha versificación moi exitosa da obra de Tomé de Aquino—, de cultura, de como se entendían a soberanía e as relacións entre Igrexa e Estado, e entre o poder central e as cidades-estado locais. Nas súas páxinas, a Italia do século XIII cobra vida da maneira máis vívida que se poida imaxinar.

O poema de Dante converteuse moi axiña nun clásico da literatura medieval, amplamente lido e amplamente imitado. A maneira en que os católicos e, en certa medida, outros cristiáns imaxinan o máis alá foi moldeada decisivamente polo seu poema. Axudou a popularizar a lingua vernácula e cambiou a linguaxe da poesía; moldeou a identidade cultural italiana; converteuse nun inmenso depósito de imaxes, escenas e citas que a cultura posterior seguiu reutilizando en todas as artes —con exemplos en Chaucer, Milton, Blake, Doré, Eliot, Borges e o cinema moderno—; e segue situado no centro mesmo do canon occidental como o maior exemplo de “poema total” que tenta entretecer biografía, moralidade, política, metafísica e arte. Para rematar, é o exemplo perfecto desa idea, moitas veces trivializada, da cultura occidental como resultado da fusión da cultura xudeocristiá coa tradición clásica: o seu continuo entrelazamento é un fío de ouro que podes seguir por todas as páxinas da Commedia.

Con todo isto en mente, remato como comecei: deberas ler este libro. Se te plantexas ler tan só un poema medieval en toda a túa vida, que sexa este, nas súas tres partes. Hai moitas boas traducións, incluída unha versión galega de Darío Xohán Cabana. E unha vez rematadas as tres cánticas estarás preparado, coma Dante ao final do Purgatorio, puro e disposto a salire a le stelle.

Libros do Mes

(Sei que teño pendente unha reseña de abril. A ver se a subo mañá ou pasado)

Man’s Search for Meaning de Viktor Frankl [E] 

Fu Poetry Along the Silk Roads de Xurong Kong [E] 

Purgatorio de Dante Alighieri 

Why String Theory? de Joseph Conlon 

*How to Think About Analysis de Lara Alcock 

*Zhou Li [E] 

*Introduction to Real Analysis de R. Bartle & D. Sherbert 

*Psychology: from Inquiry to Understanding de Scott Lilienfeld [E]

Shopping Basket

 

Libros do Mes

Monstrous Regiment de Terry Pratchett [E] 

Mathematica de David Bessis 

Algorithms to Live By de Brian Christian e Tom Griffiths [E] 

*Purgatorio de Dante Alighieri 

*Zhou Li [E] 

*Man’s Search for Meaning de Viktor Frankl [E] 

*Introduction to Real Analysis de R. Bartle & D. Sherbert

Reseñas - Brian Christian e Tom Griffiths, Algorithms to Live By

Dun tempo a esta parte, pode dicirse que leo moitos libros de divulgación científica, e creo que xa teño mencionado nalgures o difícil que é facelos ben, especialmente os de matemáticas. Entre as miñas lecturas recentes e as que teño previstas para o futuro hai algúns volumes de divulgación sobre informática que me levaron ao libro de hoxe: The Alignment Problem, de Brian Christian (que rematei hai aproximadamente un ano), e The Laws of Thought, de Tom Griffiths (o seguinte na miña lista de lecturas cando remate o Purgatorio de Dante). Como estou nunha etapa da mediana idade na que adoito ser conservador coas miñas eleccións de lectura, penso que os dous autores do libro de hoxe seguramente o expresarían mellor dicindo que o que fago é un equilibrio entre exploración e explotación dado un horizonte finito. 

Algorithms to Live By fai tres cousas, e fainas ben: a primeira é explicar e popularizar, de maneira accesible, algúns algoritmos importantes da informática que a xente do eido usa continuamente; a segunda, estreitamente relacionada coa primeira, é ofrecer unha panorámica do conxunto da disciplina e dos problemas cos que tenta lidar; a terceira, e seguramente a máis importante, é empregar os exemplos concretos dos anteriores, aplicables á vida cotiá, para desenvolver a tese principal do libro: que os algoritmos da informática son útiles e valiosos máis alá dos seus propósitos técnicos tanto para pensar racionalmente como para actuar do xeito máis racional e eficiente posible á hora de alcadar os teus obxectivos vitais, dadas as restricións habituais ás que temos que facer fronte (isto é, escaseza, incerteza e tempo limitado).

Un dos grandes acertos do libro é o ben que mostra que as dificultades humanas non son sempre resultado da estupidez, da preguiza ou da debilidade. O que ocorre é que o noso mundo é, en si mesmo, computacionalmente difícil, e nunca hai un camiño limpo cara aos mellores resultados posibles. Aínda peor:  a maior parte das veces nin sequera podemos atopar un camiño óptimo, canto menos seguilo. Mais aínda así podemos intentar sacar o mellor partido posible do lote que nos tocou. Non se pode confiar nos ditos populares, porque tenden a contradicirse entre si, pero “o mellor é inimigo do bo” é o bastante bo como para gravalo, con letras de ouro, nas paredes de toda oficina de toma de decisións, e isto é así porque un bo procedemento aínda pode producir un mal resultado; é dicir, pode ser ineficiente, levar demasiado tempo e consumir demasiados recursos para obter resultados tan só marxinalmente mellores, ou pode simplemente haber unha gran cantidade de azar e incerteza fóra do noso control que faga que mesmo decisións moi boas conduzan a resultados relativamente pouco emocionantes. Un bo exemplo é a parada óptima, o algoritmo que se presenta no capítulo 1 como guía para escoller secretarias, pisos e parellas, e que che dá unha probabilidade de éxito de arredor de 1/e, aproximadamente un 36,8%. E, con todo, perdes tanto se obtés a 3ª, a 6ª ou a 10ª mellor opción posible?

Cada capítulo explora, como o primeiro, algoritmos diferentes. Como o propósito desta recensión é persuadirche de que o libro paga a pena e non resumir os seus contidos en detalle (cousa que, de todos os xeitos, probablemente un LLM faría mellor ca min), vou limitarme a agasallarvos con algúns pequenos apuntamentos das ideas centrais dalgúns capítulos:

Exploración/Explotación: cando tes un horizonte longo, explorar é valioso; cando o tempo se esgota, é mellor explotar.

Ordenación: normalmente, leva máis tempo ordenar ben as cousas ca simplemente recuperalas de onde estean.

Caché: é bastante próximo a unha estratexia óptima ter preto as cousas que empregaches máis recentemente.

Actualización bayesiana: deberías revisar e actualizar as túas crenzas cando chegan novas evidencias.

Relaxación: se reduces ou flexibilizas algunhas restricións, normalmente podes obter un resultado satisfactorio.

Aleatoriedade: ás veces, non podes mellorar a elección puramente aleatoria como ferramenta racional de toma de decisións.

Teoría de xogos: é incriblemente difícil modelar os pensamentos e plans dos demais, pero aínda así pódese ir ao gran e crear configuracións que, aínda que limitan a túa liberdade, garanten mellores resultados para tí.

E así sucesivamente.

O libro é realmente excelente. Cada capítulo e cada algoritmo están entrelazados con algunha anécdota atractiva e moi lexible sobre problemas concretos e sobre as persoas que hai detrás das matemáticas e dos algoritmos informáticos, e estes últimos nunca se volven enrevesados (de feito, a miña maior queixa é que nese aspecto poderían ter ido máis lonxe en explicar as matemáticas detrás dos algoritmos). Non sei se todos os problemas humanos poden optimizarse e mellorarse mediante un adestramento algorítmico: o capítulo sobre teoría de xogos mostra como cuestións tan importantes coma o amor e a formación de parellas dependen de saltos irracionais de fe, e eu creo que isto vale non só en moitos casos, senón tamén nun sentido máis xeral: unha mente centrada na optimización e na maximización implacables está abocada a problemas e a ese tipo de estupidez estrema da que só as persoas moi intelixentes son realmente capaces. Pero, deixando iso á parte, este é un libro moi lexible e esclarecedor. Se non o liches e non coñeces xa os seus contidos, é probable que che resulte moi beneficioso en moitos sentidos.

Non me consta que exista unha tradución ao galego deste volume, pero sí tedes unha en castelán, publicada no 2017 na editorial Teell e tradicida por Isabel Moros e Cristina Alcoya: Algoritmos para la vida cotidiana: La ciencia de la informática aplicada a las decisiones humanas.

Shopping Basket

 

Libros do Mes

The Elephant in the Brain de Kevin Simler & Robin Hanson

The Erogamer de Groon the Walker [E]

River and ocean: The third century verse of Pan Yue and Lu Ji de Chiu-Mi Lai [E]

*Monstrous Regiment de Terry Pratchett [E]

*Mathematica de David Bessis

*Zhou Li [E]

*Introduction to Real Analysis de R. Bartle & D. Sherbert