No agora ben remoto ano de 2005 aproveitei que algúns dos meus mellores amigos da universidade estaban a pasar un ano de Erasmus na Universidade de Boloña para visitalos durante as vacacións de Semana Santa e facer algo de turismo polo norte de Italia. Ademais de Boloña, fixen algunhas excursións moi agradables a Ferrara, Rávena, Florencia e Padua. Italia éche un Paraíso Terreal se che gorentan a arte antiga e a boa comida.
Tamén aproveitei a ocasión para mercar unha morea de libros italianos, tanto para min coma para outros amigos. Entre eles había unha edición en tres volumes da Divina Commedia, publicada por Mondadori e anotada por Anna Maria Chiavacci Leonardi. Cada tomo é un mamut gargantuesco de máis de mil páxinas, no que entre a metade e dous terzos de cada páxina están ocupados polas notas ao pé.
Moitos anos, mais nunha data que non podo precisar máis que indirectamente por comentarios nesta bitácora, lin o primeiro volume, Inferno, e gorentei moito del. O meu modus legendi consistía en reservar dúas ou tres horas cada domingo pola mañá para cada canto: primeiro lía unha tradución, despois a edición italiana con notas e, finalmente, remataba con outra lectura do italiano sen as notas. Gustábame referirme a este pequeno ritual persoal meu coma Dante nella Domenica.
Mais o certo é que non estaba seguro de que Purgatorio ou Paradiso me fosen a resultar tan atractivos, e de feito cheguei máis ou menos ao canto X ou XII do primeiro para logo deixalo aparcado para un momento futuro. Ben, ese intre comezou o pasado mes de novembro e rematou uns días atrás. A miña motivación para retomalo foi que unha persoa que aprecio moito estaba atravesando un tempo de probas e purgacións, e sentín que ler o Purgatorio e escribirlle sobre el era un esforzo decente por mostrar empatía e solidariedade. Tamén coincidiu, en parte, co feito de que unha das canles de podcast que me gusta escoitar, Ascend: The Great Books Podcast, estaba facendo unha lectura del durante esta Coresma.
Se estás lendo esta recensión, probablemente xa saibas algo da Divina Comedia; e se non é así, podes atopar moitos resumos mellores ca o meu —a Wikipedia fai un traballo bastante bo, e con imaxes!—. Pero antes de pasar ao núcleo desta reseña, é dicir, a explicar por qué deberas ler a Commedia en xeral e o Purgatorio en particular, convén ofrecer unha breve panorámica do que sucede neste libro.
Despois de explorar os castigos do Inferno co poeta Virxilio como compañeiro, Dante chega ao pé do monte Purgatorio, a única terra que existe no hemisferio sur do noso mundo. A montaña está dividida nunha xerarquía de espazos polos que teñen que pasar as almas dos defuntos que se salvaron, pero que aínda non son o bastante puras para entraren no Ceo. Ao pé da montaña hai un espazo de espera para aqueles que se arrepentiron demasiado tarde ou foron excomungados. Despois comeza o Purgatorio propiamente dito, con sete terrazas, unha por cada pecado mortal, empezando polos peores e ascendendo cara aos menos graves. As tres primeiras —Soberbia, Envexa, Ira— son para aqueles que pervertiron o amor cara fins impropios ou maliciosos; o nivel intermedio, para os preguiceiros, aqueles que non amaron dabondo; e as tres últimas —Avaricia/Prodigalidade, Gula e Luxuria—, para aqueles que amaron demasiado algunhas cousas boas, pero non o Ben Supremo.
A diferenza do que sucede no Inferno, as almas deben pasar por todas as terrazas, permanecendo máis ou menos tempo segundo os pecados que máis cultivaron en vida. En cada terraza topamos un castigo —ou mellor dito, aquí, unha práctica de purificación— que se corresponde co pecado e forma o seu contrapasso: os soberbios son esmagados baixo o peso de pesadas pedras, os larpeiros son sometidos a unha fame e unha sede extremas, e os luxuriosos teñen que correr arredor dentro dun muro de chamas. E tamén, en cada terraza, Dante detense a conversar con algunhas das almas, entre elas amigos e figuras famosas. Cada terraza está asociada cunha oración e cunha benaventuranza bíblica, e nela as almas que se purgan son lembradas, de distintos xeitos, de malos e bos exemplos do seu pecado: entre os bos sempre hai algún episodio da vida da Virxe María que exemplifica a virtude oposta ao vicio; tamén atopamos unha combinación de imaxes clásicas e cristiás para estes exemplos. Despois de atravesar cada unha das terrazas e quedar parcialmente purificado á saída de cada unha, Dante chega ao cumio, onde se atopa o Xardín do Edén, reencóntrase coa súa amada Beatriz e queda completamente limpo para o seguinte paso da súa viaxe: o Ceo.
Para a boa xente de The Great Books Podcast, a razón é obvia: Dante é un mestre, e o seu poema é un medio eficaz que che axudará no teu ascenso espiritual cara a Deus. Isto está bastante preto do que Dante probablemente pretendía facer co seu poema, e encaixa cunha visión moi medieval das artes como destinadas a cumprir unha función didáctica e, sobre todo, catequética. Aínda que sexa unha idea moi trillada, non deixa de ser certa: as esculturas e pinturas das igrexas e catedrais medievais estaban pensadas como unha “Biblias de pedra” nunha época en que a xente era maioritariamente analfabeta. O mesmo pode dicirse da maioría dos textos literarios e dos poemas.
Se, pola contra, es ateo e humanista secular, como é o meu caso, este argumento probablemente non che persuada, mais aínda así pódense topar para ler a Dante bastantes razóns que poida que vos resulten convincentes.
Dante é un poeta extraordinariamente dotado, e a Commedia é a súa maior obra. O uso da linguaxe nela é sedutor e encantador, e marabilla o lector non menos que, poñamos por caso, contemplar as vidreiras da Sainte-Chapelle, as esculturas do Portal Real de Chartres ou os frescos de Giotto na capela dos Scrovegni —que, como nota á marxe, foron o motivo expreso polo que fun a Padua na miña viaxe de 2005, e que o propio Dante podería ter visto mentres estaban sendo pintados en 1304–05—. Episodios do seu poema e fragmentos das súas tercinas aínda brillan como xoias e capturan a imaxinación contemporánea de lectores e escritores por igual (pensade, no noso caso, en Cunqueiro). E, ademais destas xoias esporádicas, toda a arquitectura do poema está estraordinariamente ben construída, cunha trama continua e densamente tecida, e con personaxes que cobran vida dun xeito moi pouco habitual na escrita medieval. Os medievais valoraban moito a alegoría, pero lendo, por exemplo, Piers Plowman, O Romance da Rosa ou The Castle of Perseverance, é habitual experimentar certa frustración polo unidimensionais e aburridos que resultan os seus personaxes alegóricos. Dante, pola contra, triunfa no empeño paradoxal de facer que os seus personaxes sexan, ao mesmo tempo, seres humanos concretos, completamente cribles, realistas e idiosincráticos, e personificacións alegóricas de abstraccións e conceptos teolóxicos.
Se queres saber como pensaban os medievais, non hai mellor porta de entrada que Dante. Darache moitas leccións de teoloxía —de feito, unha maneira de ver a Comedia é como unha versificación moi exitosa da obra de Tomé de Aquino—, de cultura, de como se entendían a soberanía e as relacións entre Igrexa e Estado, e entre o poder central e as cidades-estado locais. Nas súas páxinas, a Italia do século XIII cobra vida da maneira máis vívida que se poida imaxinar.
O poema de Dante converteuse moi axiña nun clásico da literatura medieval, amplamente lido e amplamente imitado. A maneira en que os católicos e, en certa medida, outros cristiáns imaxinan o máis alá foi moldeada decisivamente polo seu poema. Axudou a popularizar a lingua vernácula e cambiou a linguaxe da poesía; moldeou a identidade cultural italiana; converteuse nun inmenso depósito de imaxes, escenas e citas que a cultura posterior seguiu reutilizando en todas as artes —con exemplos en Chaucer, Milton, Blake, Doré, Eliot, Borges e o cinema moderno—; e segue situado no centro mesmo do canon occidental como o maior exemplo de “poema total” que tenta entretecer biografía, moralidade, política, metafísica e arte. Para rematar, é o exemplo perfecto desa idea, moitas veces trivializada, da cultura occidental como resultado da fusión da cultura xudeocristiá coa tradición clásica: o seu continuo entrelazamento é un fío de ouro que podes seguir por todas as páxinas da Commedia.
Con todo isto en mente, remato como comecei: deberas ler este libro. Se te plantexas ler tan só un poema medieval en toda a túa vida, que sexa este, nas súas tres partes. Hai moitas boas traducións, incluída unha versión galega de Darío Xohán Cabana. E unha vez rematadas as tres cánticas estarás preparado, coma Dante ao final do Purgatorio, puro e disposto a salire a le stelle.
