Gained in Translation

Lendo varios textos encol das traducións da poesía Tang ao inglés, adéntrome no mundo fascinante das mediacións interculturais que todo intento de verquer a excelencia estética dun sistema literario a outro implica. Anque sexa de sentido común que a tradución, por moito que o intente,  sempre crea un texto novo que fracasará ou triunfará dependendo de condicións extrínsecas ao orixinal (habelencia do tradutor, maior ou menor facilidade de verquido á nova língua polas características do poema e a súa linguaxe, encaixe nos gustos, modas e sensibilidades estéticas da comunidade da língua receptora...), non deixa de resultar curioso ver isto na práctica, e ver cómo afecta ao canon literario e á orde de apreciación dos autores na língua orixinal.

Por un lado, os autores máis radicalmente centrais e canonizados en China da dinastía Tang (que serían, probábelmente nesta orde, os poetas Du Fu, Li Bai e Wang Wei) soen manter as súa posicións de preminencia en traducións inglesas (tanto en libros monográficos como en antoloxías inglesas); alén da súa calidade intrínseca, é o prestixio máximo do que gozan o que seguramente lles garanta esas posicións, pensen o que pensen os traductores (e temos casos sinalados de rexeitamento persoal: Arthur Waley non gustaba nada dos versos e da figura de Li Bai). Mais saíndo dos primeiros chanzos, a situación xa varía moito: topamos a autores bastante valorados na língua A que resultan máis valorados na língua B (Bai Juyi por exemplo, polo seu estilo e linguaxe relativamente sinxelas, e do que se soe dicir que sufre menos na translatio que outros autores máis gongorinos); autores relativamente pouco valorados na língua A e moi valorados na língua B (é o caso de Li He, cuxa poesía completa conta con 2 traducións á língua de Shakespeare, e cuxo emprego de imaxinería do sobrenatural e valores pouco ortodoxos o marxinan do canon chinés; nunha medida un pouco menor, tamén é o caso de Meng Jiao); e -o máis sorprendente, e quizaves merecedor do maior comentario- autores pouco ou nada valorados en língua A e moi valorados na língua B. Este é o caso da colección de poemas de Han Shan: pola súa escrita en vernáculo, temática budista e linguaxe 'tosca', a literatura chinesa relégaos tan só a prensencia en antoloxías comprensivas (coma Quan Tangshi, que inclúe a totalidade dos poemas conservados da dinastía, arredor de 50,000!). As razóns do seu éxito en occidente incluirían a minimización/obliteración das diferenzas no verquido, a sorte de topar bos tradutores que 'melloren' o texto, a adaptabilidade dos versos para a traducción pola relativa sinxeleza, e a conexión espiritual do seu contido con preconceitos sobre o 'Pensamento Oriental' e a cultura New Age dos anos 60.

Seis poetas en busca de tradutor

No último ano e medio, o meu hobby-horse é a poesía chinesa clásica (sobretodo, a anterior á ocupación de China polos mongois, en 1279). Non se pode dicir que este eido conte con escaseza de tradutores nas linguas europeas: centrándonos tan só en autores da dinastía T'ang, conseguín non menos de 21 volumes monográficos adicados á tradución/antoloxía e/ou estudo de outros tantos poetas da que sen dúbida é a era do seu maior florecemento en sínicas terras.

Nembargantes, a abundancia aumenta -no canto de reducir- a cobiza por aqueles autores albiscados escasamente en volumes colectivos e que malia o prometedores que resultan nesa lectura, non conseguiron espertar a interese de tradutores e editores (bon, ás veces sí dos primeiros, normalmente no seo dunha tese doutoral de estudo de autor e obra, mais como imaxinaredes, as teses moi raramente chegan a libros normais e mercables). Deixo aquí unha pequena lista de 6 poetas clásicos que ben merecen o seu volume, e a esperanza de que algún día topen co seu verquedor ás letras anglosaxonas.

Encabeza a miña lista Liu Yuxi (劉禹錫), un filósofo, poeta e ensaísta de mediados da dinastía T'ang (772-842) e seguramente un dos máis destacados rapsodas do movemento das 'Novas Baladas', un tipo de poesía confuciana crítica e de compromiso social. É coñecida a historia de que por uns versos foi exiliado, e cando retornou, teimudo, escribiu outro poema que continuaba o anterior, gañando con el outro novo desterro. Aproveitando este aloxamento en zonas remotas e entre xentes de etnia diferente, topou a inspiración para un ciclo de poemas folclóricos de moita sona (as Cancións da póla de bambú).    

Seguen en interese Lu Zhaolin (盧照鄰) e Luo Binwang (駱賓王), ámbolos dous de comezos da dinastía homónima, e ámbolos dous agrupados por parte dos historiadores da literatura chinesa nun grupo de 'Catro Eminencias Literarias de Comezos de T'ang' (初唐四杰). Ao parecer, son moi coñecidos no seu país por un tipo de prosa requitadísima, erudita, rimada e paralelística que chaman bianwen, e que non topa interese algún nos tradutores, mais os seus poemas tampouco corren mellor sorte, agás un par de pezas antologables. Binwang ten sona pola súa participación na revolta contra a Emperatriz Wu, unha das poucas mulleres que foi quen de rubir ao trono do dragón, e contra a cal elaborou un famoso manifesto. Zhaolin esperimentou problemas e dores físicas toda a súa vida, e ten melancólicos poemas onde retrata árbores murchas e paxaros solitarios.

De finais da dinastía é a figura de Luo Yin (羅隱), un xenio satírico físicamente moi pouco agraciado e con ben pouca sorte nos exames dos mandaríns, e que versificou entre outras cousas sobre a vida da aristocracia capitalina, os heroes e homes do pasado, os festivais taoístas e outros fenómenos, sempre dende un gusto orixinal e barroco polo espectral, o irónico e o funerario.

Por último, mencionarei a unha parella de monxes poetas: Guanxiu (貫休) foi un grande pintor e calígrafo, amais de monxe e poeta, sendo o autor dunha obra mestras das artes plásticas chinesas nun conxunto de dezaseis arhats, logo copiado noutras épocas e países. Os seus versos inclúen un percorrido pola linguaxe da ilusión e da alucinación elegante, como reflexan os paraísos minerais dalgúns dos seus poemas. Polo que toca a Qíjǐ (齊己), este foi un amante das terras acuosas e das lagoas do sur de China, e refractou os temas e imaxes tradicionais a través da dogmática budista da transitoriedade e carácter ilusorio das cousas, superando o recurrente memento mori cunha resignación e ecuanimidade tranquilas. 

  

Traduttore, Traditore

Nalgunha ocasión xa temos falado das dificultades da labor de traducir dunhas a outras linguas. Constitúe, amais, unha discusión sempiterna que teño cos meus amigos, e na que é habitual que defenda a tese maximalista de que en todo proceso de verquido dun texto literario a outra lingua, sempre se perde como mínimo o 50% do valor e das c(u)alidades do orixinal (calibrado segundo a distancia entre linguas e o xénero e estilo do libro en cuestión; en poesía e en linguas exóticas, por exemplo, a perda aproximaríase máis ao 90%).

Un exemplo paradigmático témolo co 'Libro das Odas' (Shih Ching), un clásico da literatura chinesa compilado entre os séculos X e II a.C. e que estou a reler simultáneamente en tres traducións diferentes: dúas en inglés (a de Arthur Waley, The Book of Songs; a de William Jennings, She King) e unha española (de Carmelo Elorduy, baixo título de Romancero Chino).

Vaia por diante que a poesía chinesa clásica é de por si unha auténtica pièce de résistance no que se refire ao verquido estético e lingüístico. As dificultades comezan coa selva de caracteres, pero vense enfatizadas pola antigüidade do texto, que xa tan cedo como na dinastía Han (206 a.C.- 220 d.C.) resultaba en boa medida inintelixíbel para os propios nativos sen unha presada de notas e comentarios; e continúan con algunhas características das linguas chinesas en xeral e da súa vertente literaria en particular que chocan moito ao lector (e tradutor) occidental: síntese e brevidade ata o estremo, ambigüidade, carencia de referencias de xénero e número e supresión de case tódalas partículas aclaratorias de significado gramatical).

Vexamos un exemplo concreto, mediante tres versións dun mesmo poema: o número 84 (segundo a numeración tradicional) titulado 山有扶蘇 ('Shan you fu su', Na montaña hai árbores corpulentas), e parte dos 'Aires de Zheng'. Comezamos pola versión de Jennings:

BY-PLAY

For the hill the myrtle-tree

For the swamp, the water-lily.

No Tse-tu see I for me,

Only some one crazed and silly!

For the hill the stately fir,

For the swamp the dragon-vetch.

No Tse-ch'ung see I astir,

Only you -sly little wretch.

Esta tradución é de 1891, e delata moitas das características da época: é rimada e emprega unha linguaxe deliberadamente arcaizante e 'poética' ao gusto dos autores victorianos. A interpretación que fai Jennings é que se trata dun poema de 'coqueteo' (eis o título que suxire), no que unha muller se burla lixeiramente do seu pretendente, ao que contrasta con homes ideais do pasado lexendario (os tales Tse-tu e Tse-Chung). Ela debe ser belida, e nas metáforas iniciais establece unha asociación do 'axeitado en cada lugar' (nos montes árbores outas e nobres, nos pantanos plantas fermosas), que resulta na antítese entre o home ideal que busca e a realidade do pretendente.

Canto ao nome das plantas que se cita, o traductor tómase considerábeis liberdades, como nos dan a entender as súas notas. O que traduce como 'mirto' di que en chinés é 'árbore fu-su' e que non a deu identificada. 'Dragon-vetch' é o seu verquido máis ou menos literal dunha pranta dos pantanos, en chinés alcumada 'dragón errante'.  

Vexamos cal é a opinión que nos proporciona o xesuíta e sinólogo Carmelo Elorduy:

EN EL MONTE HAY ÁRBOLES CORPULENTOS

Faltan hombres grandes

En el monte encuentras árboles corpulentos,

en los terrenos bajos y pantanosos florecen los nelumbos.

 Lo que no encuentro son hombres eximios.

Hallo sí, muchos idiotas mentecatos.

En el monte encuentras altísimos pinos.

En los terrenos pantanosos, altos polígonos.

No encuentro varones como Tz'u Ch'ung.

Sólo veo adolescentes arrogantes y taimados.

O senso xeral é semellante, mais hai importantes diferenzas. A botánica está algo máis e mellor precisada (alomenos no que toca aos 'altos polígonos'. A planta sería, segundo o derradeiro tradutor que aínda non vimos, Polygonum Orientale). O poema inclúe un segundo encabezado que daría o tema: 'Faltan homes grandes'. 

Este tituliño seguramente estexa estraído do 'Comentario do Mestre Mao', ao que soe cinguirse Elorduy nas súas interpretacións dos poemas. Durante a dinastía Han, o Shih Ching canonizouse como un dos libros 'clásicos' (Ching) da escola Confuciana, e producíronse varios comentarios que 'explicaban' os poemas, normalmente aclarando os caracteres mais tamén impoñendo unhas interpretacións puritanas, políticas e moralistas de tódolos poemas, moitas veces en absurdo e delirante contraste co evidente senso literal destes. O único destes comentarios que sobreviviu foi o do 'Mestre Mao', e que se reparte en notas ao pé e breves paráfrases de cada poema.

A lectura 'a través' deste encabezado danos un poema diferente: unha voz poética que xa non ten porqué ser feminina critica a carencia de 'grandes homes' para rexir o estado ou facer as guerras; o poema sería unha crítica da decadencia dos homes do seu tempo e lugar (o ducado de Zheng no século VII a.C.?)

Por último, vexamos o que nos di ao respeito Arthur Waley, o sinólogo máis reputado da primeira metade do século XX e un excelente tradutor, académica e estéticamente falando:

THE NUTGRASS STILL GROWS IN THE HILL

The nutgrass still grows in the hill;

On the low ground, the lotus flower.

But I do not see Zi-tu;

I only see this madman.

On its hill the tall pine stands;

On the low ground, the prince's-feather.

But I do not see Zi-chong.

I see only a mad boy.

A botánica de novo chámanos a atención. Onde os dous tradutores previos viron claramente 'árbores', Waley introduce o 'nutgrass', unha mala herba arbustiva e rizomática (Cyperus rotundus) que pode chegar aos 50 cms. de altura en boas condicións. A segunda planta referida é, malia os nomes diferentes, a mesma nos tres casos: a flor de loto. A terceira, o piñeiro, coincide en Elorduy e Waley. A derradeira tamén (prince's feather é o nome inglés do Polygonum).

Nunha nota, porén, Waley proporciona unha interpretación totalmente diferente do poema: os 'tolos' dos que se fai cita serían unha especie de 'chamáns' disfrazados para espulsar aos demos da enfermidade, e os versos en cuestión serían a canción coa que as persoas dunha casa recibirían aos exorcistas...