Φρασικλεία κόρε

Na mesma antoloxía da que tirei os versos de Teognis tópanse algunhas inscripcións métricas, antergas e sinxelas mostras do xénero epigramático. Entre elas chama a atención polo seu pathos, malia a brevidade, a quinta das entradas, procedente da Ática, e que di así:

"A tumba de Frasikleia: serei alcumada para sempre doncela. / Éste, e non muller, é o título que os deuses reservaron para mín".

A partir destes versos breves pode un imaxinar a pequena traxedia persoal da morte dunha filla nova, o desexo humano de afincar a memoria contra a tormenta dos anos e o esquecemento, o paradoxo entre a eternidade destes versos e a fugacidade vital da persoa que os ocasionou, ou a conexión mitolóxica coa doncela por excelencia, a deusa Hestia que nalgunhas lendas incorporouse ao Olimpo por mor da súa castidade.

Moitas das pedras talladas que contiñan estas inscripcións perdéronse con ese devalar do tempo (outro paradoxo: a fraxilidade da letra escrita en papiros e pergamiños dura máis que os gravados orixinais en presuntamente perdurábel pedra), mais desta volta non é o caso: anque moi deteriorado, o pedestal coa inscripción métrica consérvase na igrexa de Panagia en Merenta. O que é máis: facendo unha pequena pescuda topeime con que a estatua que o coroaba tamén sobreviviu, unha das obras mestras da escultura funeraria arcaica, hoxe localizada no museo arqueolóxico nacional de Atenas. Eiquí vos fica a súa foto; se queredes aprender algo máis da escultura, ou ver as restauracións policromadas que se fixeron con base no orixinal, podedes seguir lendo eiquí.

Πλοῦτος

Relendo algúns dos poemas atribuídos a Teognis de Megara, topo varias pérolas mercedoras de comentario e reflexión. Unha delas (versos 667-82) é, seguramente, a primeira aparición do conceit do barco no medio dunha tempestade coma trasunto do estado e as súas loitas civís. Outra (versos 183-86), a crítica aristocrática aos matrimonios desiguais mediante a metáfora da cría gandeira, e finalmente, temos tamén (versos 699-718) unha diatriba contra o poder do diñeiro, acusado de converterse na única medida de valor aceptada pola multitude.

Estes versos son, como tódalas produccións culturais, fillos do seu tempo e lugar; a Grecia do século VI a.C. estaba a vivir toda unha serie de convulsións internas nas que unha orde social e política dominada pola aristocracia militar e terratenente era posta en cuestión, sendo en moitas ocasións substituída por tiranías e gobernos proto-democráticos. Os asediados membros da clase dirixente verqueron os seus laios e queixas en moita da poesía lírica clásica, incluída a que nos ocupa hoxe.

Por suposto, hai un elemento hiperbólico nas queixas de Teognis, mais iso non quita a vixencia que os contemporáneos primeiro, e numerosas xeracións posteriores viron non só nas súas imaxes e recursos literarios, senón tamén na súa mensaxe; o retrato da decadencia da 'vella nobreza', mesturada en matrimonio cos fillos/fillas dunha puxante e vil burguesía carente de cultura e valores pero chea de cartiños represéntase de xeito maxistral, entre outros textos, no Gatopardo de Lampedusa ou (de xeito máis mezquino e ruín) no Porco de Pé risquián. Sen compartirmos a súa fetichización do sangue e da herdanza, poderíamos dicir que moito máis que no seu tempo é o noso presente, a sociedade do capitalismo serodio, aquela na que os seus textos transmutaron en retrato hiperrealista. Nunca coma hoxe foi "o diñeiro, e nada máis que o diñeiro / o dono de todo o poder do mundo" e a case exclusiva fonte de valor (digamos, por poñernos numéricos, nun 85%, cun 14% para reservado para a fama e a beleza, e un 1% para os posuidores de saber e virtude moral). Porén, os defensores do libre mercado seguramente retrucarían con que da pescuda egoísta do éxito e da riqueza individual emerxe, como propiedade emerxente ou bolboreta, o maior ben para o maior número de persoas.

The Fall -Three versions

Lendo estes días sobre a seita pitagórica, non deixa de chamarme poderosamente a atención un feito que xa sabía, mais que a veces non interiorizamos, a saber, o grado de sincretismo entre o cristianismo primitivo e a cultura greco-latina. Se ben é certo que ésta era (pace Gibbon) unha civilización social e urbá, volcada na polis, xa no seu xérmolo presentaba o modelo do monacato e da 'retirada do mundo' medievais nas prácticas dos seguidores de Pitágoras e doutros filósofos helenistas. E non só na praxe (ascetismo, comunidade de bens, regra), senón tamén na teoría: o elo que vai do pensador de Samos a Platón e as escolas epicúreas, estoicas e neoplatónicas comparte en xeral a crenza na trascendencia, na inmortalidade da alma e nun mundo supraterreal e perfeito ao que retornar, logo dunha misteriosa caída, mediante esforzo físico e intelectual (entre os textos conservados, é Platón o que mellor mitoloxiza este devir negativo da alma, presa no corpo).

Saulo de Tarso soe citarse coma a figura fundamental que dado o seu carácter amfíbio (xudeu e estudante rabínico de Gamaliel, ao tempo que cidadán romano fluído en grego) posibilitou o salto -iso sí, dentro dun contexto receptivo - dunha seita mesiánica xudea á relixión universal do mundo helenístico, mais a sincretización procedeu despois a bo ritmo; pensaba tamén esta mañá nas diferenzas entre a menor helenización do xudaísmo nun terreo coma o do mito da caída; os cristiáns, da man de Agostiño de Hipona e da tradición denantes mencionada, converten a narración bíblica do Edén nun feito trascendental, o 'pecado orixinal' e a caída do estado de gracia que só se redime, en primeiro lugar, co sacrificio de Cristo, e logo coa nosa praxe (esforzo físico e intelectual, anque guiado pola Gracia). Pola contra, dentro do Xudaísmo, o episodio de Adán e Eva, e á marxe de funcións mitoloxizantes básicas (mito das orixes, explicación da morte e da dualidade sexual da especie) leuse de xeito menos traumático coma un primeiro exemplo dunha pauta recorrente: a do pauto entre Deus e os homes (sinaladamente, o Pobo Elixido), pauto que a nosa parte contratante acaba rachando e sendo castigada por iso, e seguindo cunha reedición do contrato (Abrahám, Isaac, Xacobe, Moisés, David...).

Reseñas - Hesiod's Ascra

Hesiod's Ascra

Anthony T. Edwards

2004, University of California Press

* * * * * (excelente)

Moi boa monografía multidisciplinar para aprender máis sobre a sociedade e a economía da Asca de Hesíodo e as interpretacións equivocadas arredor desta.

Para os lectores e estudosos da antigüidade, Hesíodo é ben coñecido coma un dos primeiros poetas épicos, algo posterior a Homero e o máximo representante da tradición beocia deste xénero, caracterizado (con base case exclusivamente motivada nos propios textos hesiódicos, os únicos supervivintes antigos del) pola súa temática práctica, didáctica e utilitarista. Ascra, a vila natal do poema, recibe tamén (infame) fama nos seus versos coma "cruel no inverno, dura en verán, nunca agradábel".

Neste estudo, Anthony T. Edwards propón, baseándose nos Traballos e os Días, unha reconsideración sobre o mundo grego do século VII a.C. nesta aldea, rexeitando moitos dos estereotipos e visións que se facían deste texto, dos conflitos que se reflexan nel e da situación social en xeral na transición da época escura á arcaica.

O mythos que o texto propón refutar é o seguinte: nos Traballos e os Días preséntase un conflito entre a voz poética e o seu irmán, Perses, acusado polo autor de preguiceiro e dependente dos 'reises engulidores de agasallos' da veciña polis de Tespias. A crítica tradicional plantexa o texto de Hesíodo como posterior a Homero, e reflexando unha evolución socio-económica moi semellante á que leva ás reformas solónicas en Atenas a comezos da época arcaica, reformas que tentan solucionar o enfrontamento social entre unha élite urbá acaparadora das terras e un campesiñado rural oprimido e sometido á escravitude por débedas. No poema de Hesíodo, os seus laios contra a petición de axuda do seu irmán aos 'reis de Tespias' agocharía o dominio e a tiranía económica destes monarcas sobre o territorio de Ascra. 

A través dun close reading do orixinal e auxiliado polas ferramentas da arqueoloxía, antropoloxía e economía, Edwards chega a unha conclusión moi diferente: Ascra é un territorio socio-económicamente moi atrasado (non un estadio medio entre o mundo Homérico e o de Solón), con moi escasa diferenza de clases, apenas unha élite non estábel de 'labregos ricos' que funcionan como posíbel antecedente para os 'Grandes Homes', precursores de aristocracias e reises que aparecen en sociedades máis desenvolvidas e con maior acumulación de excedente. É só neste escenario de autarquía e desenvolvemento limitado onde colle sentido a mensaxe ideolóxica dos Traballos e os Días, defendendo a 'boa eris' (a emulación mediante o traballo duro) que diferencia socialmente ao labrego acomodado do pobre, e opoñéndose á intrusión e ao poder político (una intrusión que aínda non é un feito na época do poema) duns 'reis de Tespias' que morarían nun espazo máis económicamente desenvolvido e urbanizado.

O libro é enormente ilustrativo e recomendábel para aqueles que queiran coñecer algo máis da sociedade e o contexto da Grecia antiga, aquí maiormente acoutada á Beocia transicional entre o periodo escuro e o arcaico, uns contextos que iluminan a escrita dos clásicos que lemos, e que continúan presentes como case-invisíbel matriz explicativa que enriquece a lectura e a comprensión deses textos fundamentais para a nosa cultura occidental. Nesta liña, é un libro que me lembra, por exemplo, o tamén excelso Troya y Homero de Joachim Latacz.

Comparatismo

Estes días ando a ler cousas de poetas moi afastados no espazo e no tempo: dunha banda, un volumen dixital e antoloxía da lírica grega arcaica, que acubilla no seu seo algúns anacos de Arquíloco de Paros (c. 680 – c. 645 AC); doutra, unha monografía (estudo-tradución) encol de Xie Lingyun, o Duque de Kangle (385–433).

E non son só as coordenadas da cronoloxía e da terra ás que os separan: a nivel persoal, Arquíloco é unha figura 'plebea' cunha poesía mordaz, ferinte, antiaristocrática (é o presunto fundador do iambo na lírica clásica) anque tamén coas súas fonduras e retrousos gregos (o valor da mesura, o destino coma forza cega que move aos mortais); Lingyun é un nobre refinado e decadente, anque moi cedo seducido pola natureza salvaxe de ríos e montañas e pola mística budista, e porén un pai fundador, él tamén, da poesía paisaxística chinesa.

 Son estas diferenzas as que fan de coro antitético á semellanza que, tradución mediante, parécese albiscar nalgúns dos seus versos: concretamente, un par deles inclúen como elo común a importancia da mesura, de afrontar os auxes e caídas do destino humano cunha certa distancia reflexiva e con fortaleza; as imaxes que empregan son diferentes (o soldado firme sobre os seus pés, expoñendo o peito aos embates; o intelectual reflexivo contemplando o cambio das estacións) pero a mensaxe é a mesma, cubrindo cunha ponte de verbas o abismo que os separa, e tendendo outro lenzo do arco e da estrutura ao futuro que somos nós e que aínda está por vir.

Arcaica

Lendo estes días un volume con textos de Hesíodo e apócrifos homéricos, anacos variados de poesía grega arcaica (maiormente épica, en hexámetros), estas dúas cousas, entre outras, chamárone a atención:

A primeira é un dos versos da Titanomaquia, onde se narraba o combate entre os deuses olímpicos e os xigantes (os seus primos, os Titáns) polo dominio do mundo. O poema como tal perdeuse, anque atopa versión resumida na Teogonía hesiódica e en obras de arte -por exemplo, os frisos do Altar de Pérgamo-. Nestas verbas acubilladas nas obras de Ateneo, lemos que:

Eumelo nalgún lugar introduce a Zeus danzando; dí "No medio deles danzaba o Pai dos Homes e dos Deuses".

Alén da curiosa imaxe do deus danzarín, estatua mental dun Shiva europeo e neoclásico de marbre pulido, tamén capturou o meu maxín o Epigrama número XIII, tamén cunha presenza oblicua do Crónida enviados flocos, un poema moi axeitado ás friaxes do inverno, aos avatares persoais do mantedor, e lucindo cunha cadea de metáforas sinxelas e seductoras, tal un brazalete de ouro ou de oricalco dos que desenterraba Schliemann en terra troiana:

XIII

Os nenos son coroas do home, torres da cidade; os cabalos son a gloria da chaira, e asemade os barcos do mar; as riquezas fan un casa grande, e os príncipes reverentes sentados en asamblea son cousa gorentosa de ver para o pobo; Mais un lume ardente fai unha casa máis acolledora de ver nun día de inverno, cando o fillo de Cronos envía e neve dende enriba.

Vestidos de Bronce

Relendo estes días a Ilíada de Homero, e antollándoseme unha guía visual para a imaxinación que me permitise dibuxar na mente o aspecto dos guerreiros da Idade de Bronce, topei con esta estupenda páxina, obra de Andrea Salimbeti e Stephanie Gröner inzada de bos dibuxos, fotos de restos arqueolóxicos, estudos e recreacións de armaduras, cascos, armas, escudos, carros e naves. Recoméndovos encarecidamente navegar por ela e topar a pictorialización do Escudo de Aquiles, o lugar da nacemento da ἔκφρασις.

The Powers that Be

É esta que vos poño no título unha expresión idiomática do inglés para referirse ás élites, tirada das traducións da Biblia de William Tyndale e de el-rey Xaime, e que glosa o grego αἱ δὲ οὖσαι ἐξουσίαι. Venme hoxe á mente porque relendo estes días a Ilíada de Homero e as fazañas dos seus reis e guerreiros, non deixa de sorprenderme o pouco peso dunha orde sacerdotal-clerical non só nesta obra, senón en toda a historia da Hélade e baixo a república e imperio romanos. Isto é algo ben característico e excepcional da civilización greco-latina (equiparable tan só, noutros lares, coa civilización sinítica e xaponesa). En case tódalas demais civilizacións premodernas, o podio do goberno é compartido case que a partes iguais entre unha aristocracia guerreira / funcionarial / terratenente, dunha banda, e unha casta relixioso-eclesiástica pola outra, que moitas veces pretende impoñerse por riba do poder civil (pensemos na nosa Idade Media, por exemplo).

Xerxes fai azotar ao Helesponto

"...E cando se tenderan exitosamente as pontes, ergueuse unha gran tormenta que esnaquizou todo o traballado en anacos, e destruiu canto se erguera.

E cando Xerxes escoitou as novas montou en cólera, e deu ordes inmediatas de que se castigase ao Helesponto con trescentos latigazos, e despois se guindanse nel unha parella de grilletes. Incluso escoitei que mandou estigmatizar as augas cos ferros ao roxo. O que é seguro é que comandou aos que azoutaban o mar que, entre golpe e golpe, dixeran estas palabras bárbaras e malévolas: '¡¡Ou, auga amarga, o teu Señor castígache deste xeito porque o ofendiches sen causa, non tendo sufrido mal ás súas mans; En verdade el-rei Xerxes cruzará sobor de tí, queiralo ou non. Xustamente mereces que ningún home che honre con sacrificios, porque es en verdade un río traizoeiro e desagradábel!!".

Heródoto, libro VII (Polymnia)