Romance de FraVernero

Anque soe a tópico, o certo é que unhas das cousas que máis me sorprendeu o curso pasado, cando impartía docencia de lingua e literatura españolas a grupos de adolescentes, foi a súa absoluta indiferencia e impermeabilidade á beleza dos textos, e iso malia que me esforcei non pouco en buscarlles cousas que puideran resultarlles atractivas. Quizaves a culpa sexa propia, e o meu criterio estético excesivamente alonxado do deles; porén, non podo deixar de facer comparanzas co meu caso propio, á súa idade...

É que anque vos resulte sorprendente, o FraVernero de 15-16 anos, non tiña ningunha simpatía ou interese especial pola literatura. De certo, gustábame moito ler, e xa me ía inclinando cara as humanidades, anque levado ao rego polo bo facer da Historia e da Mitoloxía. Aínda máis: a miña fobia insobornábel pola gramática e a análise sintáctica, que aínda perdura, conpiraban para alonxarme de calquer materia que tivese que ver co traballo das palabras.

Foi naquel brumento curso de 2º de B.U.P. cando comecei a encariñarme coa linguaxe (literaria), e unha parte non menor da miña conversión agóchase nos textos que líamos nas aulas. Lembro con especial cariño os romances, un formato poético moi pegadizo, eufónico o e sinxelo, e unha fotocopia na que aparecían unha presada deles. En menos dun ano estaría lendo un par de libros deles.

Son tres as pezas que lembro en especial desa fotocopia: un era o Romance del Prisionero, un dos poucos poemas que son quen de recitar, aínda hoxe, de memoria; outro era o misterioso e evocador Romance del conde Arnaldos; a terceira, o Amarrado al duro banco de Luis de Góngora e o seu aliterante e derradeiro "al forzado de su fuerza".

O libro de texto tamén contaba cunha presada de anacos e poemas moi ben seleccionados; mais deles falaremos noutra ocasión.

Exempli gratia

Ando por estes días tentando explicarlle, na medida en que me deixan, aos meus estudantes da ESO os rasgos máis salientábeis da poesía renacentista, e as súas diferenzas con respecto á lírica medieval. Faleilles do renacer da influencia dos clásicos grecolatinos e das referenzas mitolóxicas, do locus amoenus e a feliz arcadia pastoril, do peso do endecasílabo e da importación de influencias italianas (Dante, Petrarca, o soneto). Mais case sen pretendelo, o azar púxome de novo diante dos ollos un dos poemas do Píndaro cordobés, e penso que estes versos de don Luis hanme servir de mellor exemplificación do anterior que todo un feixe de apuntamentos, esquemas e diapositivas.

EN UNA ENFERMEDAD DE DON ANTONIO DE PAZOS, OBISPO DE CÓRDOBA

Deste más que la nieve blanco toro,

robusto honor de la vacada mía,

y destas aves dos, que al nuevo día

saludaban ayer con dulce lloro,

a ti, el más rubio Dios del alto coro,

de sus entrañas hago ofrenda pía

sobre este fuego, que vencido envía

su humo al ámbar y su llama al oro,

porque a tanta salud sea reducido

el nuestro sacro y docto pastor rico,

que aun los que por nacer están le vean,

ya que de tres coronas no ceñido,

al menos mayoral del Tajo, y sean

grana el gabán, armiños el pellico.

Un soneto gongorino

DE UNA DAMA QUE, QUITÁNDOSE UNA SORTIJA, SE PICÓ CON UN ALFILER

Prisión del nácar era articulado
de mi firmeza un émulo luciente,
un dïamante, ingeniosamente
en oro también el aprisionado.

Clori, pues, que su dedo apremïado
de metal aun precioso no consiente,
gallarda un día, sobre impaciente,
le redimió del vínculo dorado.

Mas ay, que insidïoso latón breve
en los cristales de su bella mano
sacrílego divina sangre bebe:

púrpura ilustró menos indïano
marfíl; invïdiosa, sobre nieve
claveles desojó la Aurora en vano.

I would have to take the Englishman

Comenta Harold Bloom que cando lle preguntaron a James Joyce qué libro levaría a unha illa deserta, este respostou que 'Desexaría responder que Dante, mais tería que levar ao inglés, porque é máis rico'. O 'inglés' é, por suposto, Shakespeare, e a ironía e a tristeza de tal recoñecemento polo irlandés, eterno sometido ao Imperio ata nos falares, sinxelamente reafirma de xeito incontrovertíbel para Bloom as virtudes inmortais do cisne de Avon. Ao fío disto pensaba eu na miña peculiar constelación de afinidades electivas, que na literatura castelá xiran no eixo da tradición esteticista, latinizante e escura que agroma a cabeza na cuaderna vía, prosegue a súa marcha triunfal con algúns adubíos italiáns e alegóricos en Juan de Mena e toca o seu celme no Barroco culteranista e noutro poeta cordobés: Luís de Góngora y Argote. Estes días de tórrida canícula transládome a outro verán ardente (Salamandria de sol, vestido estrellas, latiendo el Can del cielo estaba...) mitolóxico e sicilián, e abrolla en mín un intenso aprezo polas arquitecturas do Píndaro andaluz, e un desexo de compartilo e aprezalo con outras persoas...

Ma non troppo. Porque hai outro contemporáneo deste home que leva a palma da miña rendida adoración. Falo do 'inglés' John Milton, o xenial autor de Paradise Lost, e que se en metáfora e hipérbato, no latinismo xeralizado e no traballo formal pouco lle ten que envexar a don Luís, supera amplamente a este na profundidade da súa épica, na súa trascendencia e creación de herdeiros, e aínda moito máis, na pulsión ética. A risco de caer no biografismo que tanto me teñen criticado algúns amigos meus, recoñézome incapaz de esquecer que Milton é o valeroso home xusto que publica panfletos no século XVII a prol do divorcio e da liberdade de pensamento, que se pon á cabeza da Revolución e xustifica en perfecto e pulido latín o corte das cabezas reais cando éstas amosaron incompetencia. É o poeta cego e perseguido cando retornan as perrucas piollentas dos Estuardo e o país vai esquecendo The Good Old Cause...

Por iso á famosa illa (no noso caso, o máis perto serían as Cíes, a de San Brandán ou aquela adicada a Santa Tecla que fabulou un monxe medieval galego na 'Viaxe de Trazanzonio') levaría ao inglés; de feito, xa o levei a Estonia, como lembraredes. Mais confeso sentir un chisco, minúsculo, de remorso; despois de todo, como dicía Marx, os homes fan a súa propia historia, mais non poden escoller as circumstancias que lles veñen dadas. Na 'Castilla miserable / ayer dominadora, / envuelta en sus andrajos / desprecia cuanto ignora' da Contrarreforma e dos Austrias Menores, abondo fixo Góngora en semear bolboretas en cinza desatadas que, moitos séculos despois, habían atopar acubillo nos poetas da Xeración do 27, nos meus dilectos comparatistas e na miña modestísima persona...