The Quiet Historian

Uns días atrás, cando estaba facendo trámites en Compostela, tiven a oportunidade de toparme cun dos meus vellos profesores, o señorial e moi sapiente Domingo González-Lopo, e de intercambiar unhas breves palabras con el. Vinte anos non pasaron en balde nen para os dous; porén, segue a brillar no profesor a súa delicadeza, amabilidade e tranquilidade beatífica propias dun kuroi arcaico. Dúas décadas despois aínda lembro a súa docencia con agarimo, sinaladamente a primeira desas sesións, cun bisoño FraVernero enfeitizado aínda pola incorporación á Universidade e pola mole pétrea, solemne e anterga da Facultade. Medio anicado nas incómodas (decimonónicas?) bancadas da aula 8, escoitaba con ledicia aquela primeira clase maxistral do profesor Lopo na que nos daba emotiva benvida á institución académica e que comezou cunhas verbas tal que así: 

Como me dijo un profesor cuando comencé la Universidad, yo os digo a vosotros "Bienvenidos a la Universidad".

A calidez pedagóxica e humana do profesor Lopo facía algo máis palatábel a (para os meus gustos) ingrata materia que lle tocaba impartir: a Introdución á Historia Social e Económica; en poucos meses había recoñecer que tal era o hobby-horse que entretiña e marcaba co seu carimbo a tódolos modernistas da Facultade, seguidores de Don Antonio Eiras e amantes da demografía e a Escola dos Annales. O mérito, digo, do profesor Lopo estribaba en facer soportábel o tema, con anécdotas e pequenos xestos como de levarnos, nun dos derradeiros días, ao Arquivo da Catedral para ver os documentos da historia in situ. Esa súa calma impasíbel e o gusto polos abrigos negros e longos, xunto co apelido de resonancias taratinescas ("Son o señor Lobo; soluciono problemas") facía cavilar ao meu malevo maxín, que imaxinaba ao profesor recreando esceas máis propias de Matrix e de Pulp Fiction, entrando na aula con longo gabán, murmurando polo baixo "Son Lopo" e sacando das adentras un par de ametralladoras para, coa mesma face imperturbábel, poñerse a disparar por riba das cabezas dos malpocados estudantes.

Novamente, dicíavos, puiden parolar un chisco con el; lembrábase de mín (non penso que eu teña memoria tan boa para lembrar nun futuro a alumnos meus vinte anos despois!) e fixo algunhas inquisicións e os comentarios de rigor encol do pouco formados que chegan hoxe os discentes á Santa Casa na que me aleda saber que segue a impartir docencia, cariátide educativa que enaltece os seus muros mellor que as estatuas de Lope Gómez de Marzoa, Juan de Ulloa, Álvaro de Cadaval e o conde de Monterrey no alto da entrada. E coma eles, que sexa por moitos anos máis.

Moorcock, o carallán

The Dancers at the End of Time

Michael Moorcock

1981, Book Club Associates

* * * * (bo)

Entretida e hilarante exploración dun futuro remoto e hedonista e dos contrastes entre unha sociedade hipermoral (e hipócrita) e unha sociedade amoral (e aburrida).

Como xa sabedes, Michael Moorcock é unha das vacas sagradas do mantedor desta bitácora, un escritor que case sempre consegue entreterme e instruírme a partes iguais (anque tamén é humano, e como vive de vender libros, ten compilacións e relatos escritos co piloto automático de máis ben dubidosa calidade). Moitas das súas novelas, pertencentes ao ciclo do 'Campión Eterno' son, en realidade, variacións sobre un mesmo tema, algunhas máis logradas que outras (o ciclo de Elric, por exemplo, moito mellor que os de Corum ou Dorian Hawkmoon, anque estes tamén teñan os seus encantos e deliciosas peculiaridades).

Porén, e anque The Dancers poida encadrarse de xeito laxo entre as series do Campión Eterno, realmente o que Moorcock fai nas tres novelas que compoñen esta triloxía (An Alien Heat, The Hollow Lands e The End of All Songs) é virar o taboleiro de xadrez e porse a xogar ao backgammon. Expliquémonos.

A premisa e o elemento sustentante que está por detrás de The Dancers é o que, un pouco informalmente, poderíamos definir, no mellor sentido do termo, como unha carallada: Moorcock decide confrontar a través de dous personaxes e o seu (posible) amorío a dúas sociedades nos estremos máis radicais posíbeis da moralidade: dun lado temos a Jherek Carnelian, habitante da 'Fin dos Tempos', un periodo no que os escasos humanos que fican son decadentes inmortais adicados aos praceres e a xogos de omnipotencia facilitados por aneis de poder creados polos seus ancestros millóns de anos antes; podendo resucitar a vontade e alterar o mundo físico que os rodea cun mero chiscar dos dedos, as súas vidas indolentes só afrontan o obstáculo do aburrimento e as visitas ocasionais de viaxeiros do tempo e do espacio, moitos dos cales pasan a engrosar as coleccións e os 'zoos' privados desta sociedade.  Coma tódolos seus contemporáneos, Jherek é un ser totalmente amoral, coas peculiaridades propias de ser o último home nacido "ao xeito tradicional" e de posuír unha curiosidade arqueolóxica no século XIX da historia humana, que se dedica a recrear con cómida torpeza e confusión. Toda a trama da novela comeza co seu intento por comprender o concepto de "moralidade" que aparece nalgúns dos rexistros documentais do pasado que chegan ás súas mans.

E eiquí é onde entra en escea a outra personaxe principal, que ao contrario que Jherek, que non sabía nada de moralidade, sabe todo o que hai que saber dela: a señora Amelia Underwood, unha matrona victoriana arrastrada de xeito pouco claro ao futuro "dexenerado" da Fín dos Tempos e que rápidamente interesa a Jherek como fonte de coñecementos e coma obxectivo amoroso (o amor tamén está medio esquencido na hedonista sociedade da Fín dos Tempos, ao contrario que tódalas formas imaxinables de sexualidade, incluídos incestos gráficamente descritos e presentados coa naturalidade con que se practican no seu tempo).

Con tales mimbres, podedes imaxinar o cesto que forxa o escritor londinense: a historia é unha humorada onde rir a cachón coas torpezas e anacronismos de Jherek na súa reconstrucción do século XIX, da súa lenta "educación sentimental e moral" e dos agudos contrastes e malentendidos que provocan os subseguintes viaxes no tempo (incluída á Inglaterra Victoriana) nos que Jherek pescuda á súa desaparecida e amada Amelia no seu Bromley natal, un aburrido e monótono suburbio do Londres decimonómico nas antípodas da exhuberancia futurista e decadente da que provén o protagonista. Polo medio aparecen interesantes esceas e personaxes secundarias, como H.G. Wells (co que Jherek discute nunha viaxe en tren sobre viaxes no tempo), a Orquídea de Ferro, nai do protagonista ou o maquiavélico e misterioso Lord Jagged de Canaria.

En conclusión, Moorcock creou unha obra cómica e deliciosa case como unha desas "morality tales" do teatro medieval inglés, obra que se le con regusto e na que se ven con moita claridade algunhas das paixóns do seu narrador: a Inglaterra Victoriana, o decadentismo fin-de-siècle e unha certa cosmovisión hippie e decadentista (como sería unha sociedade amoral e omnipotente) unida ao concepto de que o 'equilibrio' ideal para os seres humanos está entre un caos de ausencia de normas e infinitas posibilidades (que estanca na repetición aburrida e vangardista do perpetuum mobile) e unha lei de normas lóxicas, inmutables e claras (que estanca na idolización e fosilización dunha orde que non será sempre valida e correcta, e que esclerotiza a libertade e a creatividade humanas).

Tolkieniana

Entre os meus amigos é ben coñecida a miña afición polas obras e a figura de J.R.R. Tolkien, en pequena disonancia e contraste coas miñas habituais tendencias canónicas e clasicistas. O certo é que dentro da literatura xenérica, sempre me ten gorentado máis a fantasía (non só nas historias do profesor oxoniense, senón tamén nas páxinas de Moorcock e Peake) do que a ciencia ficción, malia que sexa con esta última coa que teña traballado un chisco no eido académico.

A miña primeira achega aos textos de John Ronald Reuel debeu de producirse cando andaba polos 9 anos, na pequena biblioteca composta dun dobre anaquel que tiñamos na miña aula de primaria do colexio Corpus Christi, en Bournemouth. O Hobbit facía compaña a outras obras que tamén me chistaron moito daquela e ao seu mesmo nivel, coma Charlie e a fábrica de chocolate ou Matilda de Roald Dahl. Cóntase polo tanto entre os primeiros libros que lin na lingua inglesa, naqueles días nos que o meu maxín infantil loitaba con non poucas dificultades por facerse dono daquela xiria inintelixíbel.

O segundo asalto tería que agardar a unha etapa escolar máis adiantada: no ano 97 estaba a cursar o terceiro curso de bacharelato (letras puras) no instituto Virxe do Mar (Noia); nesta ocasión o fornecedor de libros non un estante abstracto, senón un concreto compañeiro de aulas e hoxe excelente productor discográfico Borja Costa. O volume en cuestión era o Silmarillion, nunha coidadosa edición de tapas duras do Círculo de lectores, e do que o seu dono non pasara da primeira historia: 'A música dos Ainur' (Ainulindalë). 

Malia non ser nen o máis popular nen o máis 'redondo' dos libros de Tolkien (el mesmo non viviu dabondo para editalo nun formato definitivo), foi con el, coas súas historias épicas, líricas e mitolóxicas de deuses poderosos, linguas estrañas, novas razas e grandes combates co que me engaiolou definitivamente: rematei mercando o volume para min ao tempo que me ía facendo con outras obras (O señor dos aneis, os Contos inconclusos, o Libro dos contos perdidos).

A día de hoxe, o meu nivel de frikismo inclúe non só ir lendo os textos máis marxinais e secundarios da súa escrita, ou pasar polo cine para disfrutar coas adaptacións da súa obra, cortesía de Peter Jackson, senón a planificación futura de facerme con edicións de luxo, carísimas, dos seus volumes, e a participar na escolástica textual xerada polos seus textos. Para ilustrala, nalgunha xornada vindeira, debatiremos arredor dun dos cabalos de batalla dos foros de Internet: os Balrogs, o seu aspecto, e a súa capacidade para o voo... 

Moorcockiana

Malia os gustos en xeral bastante clasicistas de FraVernero, o certo é que tampouco son inmune aos engados da literatura xenérica, especialmente nos terreos da Fantasía e (algo menos) da Ciencia Ficción. Unha das miñas vacas sagradas é o escritor inglés Michael Moorcock, do que hoxe imos a parolar un chisco.

A Moorcock descubrino de xeito indirecto alá polo ano 1996 ou 97, a través dun amigo e da miña primeira partida a un xogo de rol. O tal xogo era 'Stormbringer', e estaba ambientado nun curioso mundo de espada e bruxería onde a figura sobranceira era Elric de Melniboné, antigo emperador, albino enfermizo, feiticeiro de maxia negra, pesimista e dependente dunha espada vampírica, que leva á traxedia e á destrucción de todo o que ama (muller, país e mundo incluídos). Da man do mesmo amigo puiden facerme coa primeira novela que glosaba as fazañas de Elric ('La fortaleza de la Perla', publicada pola editora Martínez-Roca), e que sería o primeiro chanzo cara a adquisición e lectura de tódolos demais volumes desta peculiar e seductora saga fantástica.

Polo camiño, funme familiarizando tamén con outras sagas do autor, cos seus contidos e 'ralladas' filosóficas, e coas características e contextos deste. Por oposición á fantasía máis clásica que coñecía (Tolkien e similares), Moorcock pertencía á chamada 'Nova Onda' (New Wave) que protagonizou un xiro copernicano na fantasía dos anos 60: mesturábanse elementos de ciencia ficción coa espada e bruxería, e o ton das historias voltábase máis psicodélico, rockeiro e contracultural...

Conceptos dos que o xénero é debedor de Moorcock son os do Multiverso, o Campión Eterno ou a dualidade de Lei e Caos. O Multiverso representaría o espazo cosmolóxico dos infinitos universos existentes, e das súas relacións, que nas novelas de Moorcock son posíbeis (viaxes a outros mundos). Cada un dos mundos do Multiverso constaría dunha serie de elementos que se repiten en tódolos demais, anque con variacións: elementos como a loita entre dúas forzas cosmogónicas e teolóxicas, baixo os os nomes de Lei e Caos. O Caos (simbolizado con oito frechas que saen dun punto central) implica as múltiples posibilidades á marxe de toda regra, a maxia; tende a ser fermoso, mais tamén inestábel; a Lei (simbolizada por unha única punta de frecha, triangular) é a orde e a estructura, tamén as levadas ao exceso. O ideal para os humanos maniféstase nun equilibrio: a Balanza Cósmica.

Do mesmo xeito que en tódolos mundos existe este conflicto, en todos eles existe o espazo de Tanelorn e a figura do Campión Eterno. Tanelorn é un remanso de paz, unha cidade idílica que existe en tódolos planos do Multiverso e que fica á marxe do conficto Lei-Caos, e que ofrece refuxio a todos aqueles que están fartos dos dous bandos. Polo que toca ao Campión, este é un heroe que ten a obriga (moitas veces, contra a súa vontade) de loitar polo equilibrio e a balanza. Nos diferentes universos, o Campión maniféstase con moi diversas facetas. Cada Campión protagoniza unha saga de Moorcock (e dalle a ocasión, poñéndonos un pouco cínicos, de recrear a mesma historia con variacións). Quizaves o máis famoso (e o literariamente máis logrado) é o Elric que mencionamos. Outros de interese son Erekosë, Dorian Hawkmoon, o Príncipe Corum, Urich von Beck, etc...

Alén destas series, Moorcock tamén ten feito novelas algo máis convencionais, coma Mother London, ou a tetraloxía do Coronel Pyat. Da súa producción restante agrádame moito Gloriana, un pastiche de forte hálito Spenceriano (The Faerie Queene) e Gormenghastián (é unha homenaxe ao escritor temperán de fantasía Mervyn Peake) que ten lugar nunha realidade alternativa á nosa en que un equivalente da Inglaterra Isabelina conseguiu dominar o globo terrestre, e que estes días estou relendo. Nun futuro próximo agardo ter tempo tamén para atacar algunhas das súas sagas máis heterodoxas, como a de Jerry Cornelius, a de Count Brass ou a da Fin dos Tempos.

Tampouco descarto algún traballo sobre el a longo prazo. Goréntame especialmente, neste londinense de pro o seu amor pola cidade do Támesis, e as recreacións que fai dela (xa sexa en mundos de fantasía, ou no real). Os seus imaxinarios de London de certo que serían un excelente terreo de estudo...