Dobre reseña: Libro de Alexandre / Un universo gravitacional

Un universo gravitacional. Agujeros de gusano, materia oscura y espacio-tiempo

Mónica G. Salomone e Ángel Gómez Roldán 

2016, Batiscafo

* * * * * (excelente)

Estupenda obra de divulgación científica explicando variados aspectos da forza da gravidade.

------------------------

Libro de Alexandre

Anónimo (edición a cargo de Jesús Cañas)

2003, Cátedra

* * * * (bo)

Un clásico medieval, modelo de Cuaderna Vía, anque algo pesado por veces

As dúas obras que nos ocupan hoxe non teñen máis común denominador, alén de coincidiren na miña lectura, no tema da paixón polo saber que ámbolos dous ilustran: no Libro de Alexandre, tal desexo reflíctese dende a negatividade (querer saber demasiado é unha mostra de soberbia que non ficará sen castigo); no Universo gravitacional, consoante cos nosos tempos e valores modernos, é parte da pescuda gloriosa de ampliar o saber e os límites da ciencia, e representada por unha galería de nomes honorábeis.

O libriño de Salomone e Roldán, parte da serie 'Descubrir la ciencia' da que xa temos falado, é un moi ben redactado e entretido parcours tanto polo descubrimento e mudanzas no noso coñecemento encol da gravidade coma por unha presada de experimentos e descubrimentos recentes relacionados con ela (materia e enerxía escura, o LIGO e a detección de ondas gravitacionais, os buracos negros e algunhas posíbeis liñas de investigación no futuro).

Saltamos case mil anos no tempo á Castela do Gótico e ao quase-enciclopédico Libro de Alexandre, que alén de narrar (por veces, con moita imaxinación) as fazañas do heroe da Antigüidade, segue o espírito dos seus tempos na súa intención moralizante e relixiosa de pintar un espello do príncipe ideal, a imitar polos reises medievais, á par que redacta un extenso sermón sob o título do 'Contemptus Mundi': incluso o rei máis poderoso, sabio e valente, aquel que conquistara tódolos reinos da terra, estaba condenado a perdelo todo coa morte: moito máis axeitado prepararse para a vida eternal e sen mácula, onde a roda de Fortuna ficará en στάσις, e a alma en έκ-στασις.

Ámbalas dúas son obras moi encomiábeis; a da colección Conciencia é pequena e moi asequíbel, malia o contido científico; o poema medieval vese dificultado pola linguaxe, pola extensión (máis de 2500 estrofas, arredor de 10000 versos, sen pausas temáticas ou capítulos) e pola natureza tan 'outra' do mundo e do imaxinario feudal que representa, mais paga a pena seguir as súas liñas ata o final.

Reseñas - ¿Por qué es científica la ciencia?

¿Por qué es científica la ciencia? La ciencia a la luz de la filosofía

Agustín González Ruiz

2016, Batiscafo

* * * * (bo)

Amena, ilustrativa e interesante introducción á filosofía da ciencia.

O libro do que falamos hoxe é outros dos volumes da colección divulgativa da colección 'Descubrir la ciencia' de Materia III. Xa se reseñara eiquí o segundo dos libros, adicado á física cuántica, e xa levo lidos en total da serie uns 9 exemplares cun balance positivo, anque non exento de irregularidades. Do que falamos hoxe é para mín a contribución máis interesante ate o de agora.

Nas súas escasas 140 páxinas (incluíndo apéndices de bibliografía e glosario), González Ruiz fai unha boa labor explicando as bases da filosofía da ciencia: comeza por cuestións terminolóxicas, aclarando cal é o consenso intelectual arredor da definición de 'coñecemento científico', os seus criterios de demarcación e clasificación. Prosegue logo cunha breve historia da disciplina, centrándose en detalle nas dúas grandes escolas: a clásica (conectada co positivismo lóxico) e a estructural. A isto séguelle un capítulo sobre os criterios de xustificación racional do coñecemento científico, para rematar cunha xeira de tres capítulos contrastativos, onde se plantexan as relacións Ciencia-Filosofía, Ciencia-Pesudociencia e Ciencia-Relixión.

É unha obra escrita con gran claridade e relativamente doada de seguir nos seus argumentos, anque por veces haxa que prestar atención e ler de vagar os argumentos (especialmente na sección adicada ao modelo estructuralista de filosofía da ciencia). A claridade expositiva foime persoalmente de gran valor á hora de distinguir entre os dous 'paradigmas', se se quere, que houbo na disciplina, anque sospeite un chisco que González Ruíz peca de moi partisano (e quizaves por iso non totalmente obxectivo) da visión estructuralista, unha visión á que a priori eu lle tiña bastantes sospeitas (todos os neosofistas posmodernos citan cada dous por tres a T.S. Kuhn para xustificar o seu relativismo e as súas críticas ao saber científico). Tampouco entra nos debates das teses realistas-irrealistas, anque imaxino que por falta de espazo.

En definitiva: un exemplar moi recomendábel e clarificador como punto de partida para aprender sobre o tema. Ficaremos atentos a outras cousas do autor.

Reseñas - Mundo Cuántico

Mundo Cuántico. Guía de viaje para peatones

Rafael Andrés Alemañ Berenguer

2015, Batiscafo

* * * (regular/ben)

Unha decente introducción para leigos no mundo da física cuántica.

O libro do que falamos hoxe é a segunda entrega da colección 'Descubrir la ciencia' de divulgación científica ' a cargo de Materia III. O volume en cuestión ten coma fin o de facer accesíbel aos non iniciados a disciplina da física que estuda o moi, moi pequeno, e os seus 'paquetes' mínimos de información, os cuantos. Sinónimo habitual de escuridade, dificultade e conceptos anti-intuitivos, a física cuántica atopa neste pequeno volume unha máis que aceptábel explicación, resumo e difusión.

Ao longo das súas páxinas vaise desnovelando o nacemento desta póla da Física, produto moi peculiar do século XX, xunto coas súas figuras senlleiras e os seus descubrimentos máis destacados: Max Plank, primeiro formulador da teoría; a cuantización da luz e as visións críticas de Einstein; o modelo atómico e o relativismo subxetivista de Niels Bohr; a dualidade onda-corpúsculo de de Broglie; o Principio de Incertidume, de Heisenberg, ou os gatos vivos e mortos de Schrödinger. Tamén conta o libro con explicacións dalgúns experimentos, descubertas, aplicacións prácticas e posibles prediccións neste eido para o futuro.

É de louvar a claridade expositiva e o limitado emprego de fórmulas que fan este breve volume moi accesíbel, xunto coa presenza de imaxes e biografías dos científicos máis ilustres do eido, e a bibliografía final. Quizaves a extensión e a profundidade puideran ter sido maiores (anque o formato e tamaño imaxino que están dictados e estandarizados para toda a colección). 

No negativo, o máis salientábel é en moitas ocasións o ton sentencioso e pouco obxectivo que abrolla de xeito repetitivo. As críticas á pseudo-ciencia e aos empregos populares e pouco serios da etiqueta 'cuántica' receben reiterada atención (anque seguramente estexan xustificadas nunha obra divulgativa que pode chegar a un público potencialmente receptivo ou pouco crítico coas supercherías). O autor insiste algo machaconamente nos defectos de divulgacións previas da física cuántica, e nalgunhas ideas que el comparte mais que imaxino non son consensualmente aceptadas por toda a comunidade científica: dous exemplos serían a súa visión realista da ciencia e da física cuántica (fronte ao idealismo relativista que nega a existencia non-perceptual dos seus fenómenos) e a súa minusvalorización da Teoría das Supercordas; á marxe de que un poida estar ou non dacordo coas opinións do autor (anque bastante leigo, tópome concordando co primeiro destes puntos, mais non co segundo), quizaves sería de agardar unha posición un chisco máis equidistante.

O libro é unha lectura recomendábel, anque moitas das súas teses e formulacións xa as topara moi ben explicadas noutros lados (sobretodo na primeira parte do The Elegant Universe de Brian Greene, onde se descrebe con detalle e habelencia narrativa o sonado experimento das dúas rendixas de luz e as súas consecuencias). Se non líchedes ren sobre isto, é unha boa e amena primeira exploración do terreo.

Aesthetic proof

Lendo con atención e todo o discernimento e comprensión do que é capaz unha persoa de letras pisando terreo descoñecido 'The Elegant Universe' de Brian Greene. Nesta defensa e explicación divulgativa da teoría das supercordas para explicar o universo físico, sorpréndeme a forza que os seus defensores lle conceden ás virtudes estéticas da teoría para xustificar a súa veracidade (tamén é certo que teñen moi difícil realizar os experimentos pertinentes para demostrala ou refutala). Non podo menos que sorrir escoitando os laios atronadores dos outros físicos cando esta xentiña parece colar de contrabando pola alfándega científica aquelas verbas de Keats:

Beauty is truth, truth beauty,—that is all
Ye know on earth, and all ye need to know.'

Deseño Burricán

Xa que estamos no ano Darwin, e dado que a Raíña xa tocou parte destes temas na súa bitácora, perrmítome o corta-pega dun anaco dos Philosophical Arabesques de Bukharin no que se atacan as teleoloxías que fican detrás dos 'argumentos' (sic) do 'Deseño Intelixente' (dobre sic!), e que nos remiten a Aristóteles, á complexidade 'inexplicábel' dos fenómenos naturais agás se metemos no medio un facedor de reloxos king size e acudir a explicacións 'vitalistas' nas que cada elemento ten inscrito o seu estadio ideal, inscrito nas súas posibilidades (o exemplo clásico, de Hegel, é a landra que inclúe in nuce ao carballo; máis tosco sería ver o destino do corcho como cubridor de botellas ou do polo para facer estupenda carne asada, especialmente á pekinesa).

Pola contra, a filosofía idealista realiza a seguinte operación: transforma a categoría que apareceu como resultado do devir histórico, coma un aspecto da necesidade natural, nunha cantidade inicial e dada, universalizando esta categoría. Logo esta cantidade dada, supostamente primaria e universalizada, describe un xigantesco círculo e torna a sí mesma. En esencia, este truco non é para nada difícil, mais ten que ser entendido no seu desenrolo e dacordo coa súa natureza, como facemos nós eiquí (...). En realidade, o ser humano, coma o individuo biolóxico e socio-histórico que é, é ao mesmo tempo un suxeito que se plantexa metas e un eslabón na cadea da necesidade natural. O 'obxectivo' é eiquí un aspecto desta necesidade, malia que xa non sexa unha metáfora, nen o embrión dun obxectivo, xa non é dynamis, senón obxectivo actualizado, energeia. Un entendemento disto faise sentir tamén en Hegel, por exemplo, cando afirma que o ser humano, na pescuda dos seus obxectivos, depende da natureza e atópase subordinado a esta.