Libros do Mes

Los reinos enterrados de China I de Time-Life [R]

Los reinos enterrados de China II de Time-Life [R]

Dawn to the West: Japanese Literature of the Modern Era (poetry, drama, criticism) de Donald Keene

Songs of the South, de Qu Yuan / Hawkes (tr.)

Japón, de Rossella Menegazzo [R]

* The Japanese Tea Ceremony, Cha-No-Yu, de A.L. Sadler [R]

*Textos clásicos de teoría de la literatura, de Mª Luisa Burguera (ed.)

Reseñas - The Songs of the South

The Songs of the South: An Anthology of Ancient Chinese Poems by Qu Yuan and Other Poets

David Hawkes (tradutor e anotador)

2011, Penguin books (reimpresión)

* * * * (bo)

Excelente edición e traducción da segunda antoloxía máis antiga da poesía chinesa clásica.

A tradición literaria chinesa é moi descoñecida no mundo occidental, agás algúns dos poetas máis destacados da dinastía T'ang, coma Li Po ou Tu Fu. Nembargantes, cando estas e outras luminarias fixeron primeiro acto de presenza e de escrita, o chinés literario xa contaba con arredor de dous mil anos de práctica escrita; e as futuras manifestacións, nunha lingua moi semellante, continuarían de xeito ininterrompido ata comezos do século XX.

A primeira antoloxía poética desta língua que se conserva é o Libro das Odas (Shih Ching), do que xa temos falado algo nalgunha ocasión. A segunda máis antiga estivena a ler estes días pasados: é o Ch'u Tz'u (ou na moderna transcripción pidgin, Chu Ci), traducido habitualmente coma 'Poemas do Sur', ou 'Elexías de Chu'.

O reino de Chu (楚國) era un dos 7 grandes estados que se repartían o territorio chinés na época dos Estados Combatentes (475-221 a.C.). Asentado nas ribeiras dos ríos Yangtzé e Huai, presentaba unha cultura con rasgos que o diferenciaban dos demais reinos chineses máis ao norde, nas cuncas do ríos Wei e Amarelo. O chamanismo, por exemplo, era a relixión oficial, e éstes adicábanse á práctica de 'viaxes astrais' e chamamentos das almas fuxitivas como prácticas habituais.

Entre finais do século IV e comezos do III a. C. fai acto de presenza no reino que nos ocupa o nobre, cortesán e poeta Ch'ü Yüan (pidgin, Qu Yuan), que logo de ser desterrado da corte polos marmuradores e por criticar as políticas erradas de el-rei Huai, compón o longo e orixinalismo poema Li Sao ('Atopando tristeza') para logo suicidarse nas augas do Mi-Luo. En Li Sao, o poeta inspirábase na tradición chamánica para recrear as súas desventuras logo de verse desterrado: comeza describindo a súa orixe e as súas virtudes, representadas por unha exótica imaxinería floral, e a mediocridade dos 'aduladores' cortesáns que forzaron o seu desterro; continúa cun catálogo erudito de exempla de bos e malos reis e conselleiros do pasado, e remata cunha viaxe astral nun carro tirado por dragóns e escoltado por varios deuses e constelacións.

Este poema (e as tradicións orais nativas que mesturaban tamén a lírica e o chamanismo) darían lugar nos séculos seguintes a unha tradición poética, alcumada 'sao' que, alén de por formas métricas determinadas, se definía pola temática (o bo ministro desterrado e choroso, as viaxes sobrenaturais e a imaxinería vexetal e animal). Tras varios procesos de recopilación e engadidos, pasando polas mans de alomenos tres editores-poetas (Liu An, Liu Xiang e Wang Yi), a antoloxía adoptaría a súa forma actual e definitiva trala acción do derradeiro destes, a mediados do século II da nosa era, e case 450 anos despois da escrita de Li Sao. Outras pezas destacadas da colección son o Tian Wen ('Preguntas Celestiais'), unha especie de enciclopedia chamánica arredor da mitoloxía chinesa, o Jiu Ge ('Nove Cancións'), invocacións chamánicas a varias divinidades empregando un formato de viaxe-relación amorosa, o Jiu Zhang ('Nove Pezas'), que inclúe un lamento pola caída da capital de Chu a mans inimigas,  ou o Zhao hun ('Invocación da Alma'), no que a voz-poética/shamán realiza un ritual de chamamento á alma fuxitiva do rei para que retorne ao seu corpo, describindo os horrores do mundo exterior e as delicias da vida cortesá.  

A traducción íntegra desta secuencia é mérito do finado profesor inglés David Hawkes, anque algúns dos mellores versos da antoloxía xa foran obxecto de aparición noutras antoloxías ou de estudo doutras traductores (coma Arthur Waley, o decano e maior luminaria dos estudos siníticos do século XX). A súa edición, longamente descatalogada, retorna afortunadamente ás librerías na edición que nos ocupa. É unha edición anotada coidadosamente, e que contrastada con outras traduccións, amosa unha enorme lucidez estética e poética que acompaña o seu ton académico, e unha grande claridade nas escollas (algo moi complexo ás veces na translatio a linguas occidentais da poesía chinesa clásica, onde polas características da língua, hai frecuente elisión de suxeitos e indeterminación de tempos verbais, pronomes e enunciadores).

Só teño palabras de louvanza para esta magnífica obra, que lle recomendo a tódolos meus lectores. A única eiva é, quizaves, a pobreza do formato da edición (unha edición en tapa branda de Penguin en papel de escasa calidade).

Chuvia

Despois dunha era prolongada de seca, parece que algunhas pingueiras están a caernos enriba e a aliviar a escaseza de auga. Nun ano de tan poucas choivas, a ledicia de ver caer as gotas faime reparar especialmente nun poemiña do xaponés Nishiwaki Junzaburō (alcumado por algúns coma o 'Eliot nipón') e que leva o título do líquido elemento nestes versos do poemario Ambarvalia:

O vento do sul trouxo deusas xentís,
mollou o bronce, mollou as fontes,
mollou as azas dos paíños e as plumas douradas,
mollou a marea, a area, os peixes,
mollou silandeiramente templos, termas, teatros;
esta procesión de deusas xentís e caladas
tamén mollou a miña lingua.

Outra primavera (2)

Libros do Mes

Repensar la educación, de Inger Enkvist [E]

The Flowering Plum and the Palace Lady, de Hans H. Frankel

Pompeya, la ciudad desaparecida I de Time-Life [R]

Pompeya, la ciudad desaparecida II de Time-Life [R]

Rashōmon and Seventeen Other Stories de Akutagawa Ryūnosuke

Tales of Moonlight and Rain, de Ueda Akinari

Aztecas, sangre y esplendor I de Time-Life [R]

Aztecas, sangre y esplendor II de Time-Life [R]

The Cambridge Companion to Greek Tragedy, de P.E. Easterling (ed.) [E]

Sugawara no Michizane and the Early Heian Court, de Robert Borgen

*Dawn to the West: Japanese Literature of the Modern Era (poetry, drama, criticism) de Donald Keene

Reseñas - The Cambridge Companion to Greek Tragedy

The Cambridge Companion to Greek Tragedy

P.E. Easterling (editor)

1997, Cambridge University Press

* * * (regular/ben)

Estudos en monografías algo dispersas (e algo posmodernas) arredor da Traxedia grega.

O formato anglosaxón do 'companion' refírese a unha tipoloxía moi variada de libros, que só teñen como eixo común o da súa presunta función ancilar sobre o tema que tratan. Quérese dicir, a súa vocación é a de ser complementos, anotacións, aclaracións sobre un obxecto de estudo amplo.

Como digo, a súa forma pode ser moi diversa. Así, o Indiana Companion to Classical Chinese Literature, por exemplo, é un diccionario de autores, xéneros, formas e obras das letras chinesas arcaicas. Postmodernism: a reader de Thomas Docherty é unha colectánea de artigos, ensaios e fragmentos das meirandes e máis sobranceiras figuras no eido; E o libro que nos ocupa é unha serie de monografías algo ceives sobre a traxedia grega clásica.

A priori, teño que dicir que o libro que recopila artigos é un formato que cada vez me gusta menos, anque entendo que resulta mais cómodo de levar adiante que un estudo exaustivo por parte dun só investigador arredor dunha area de coñecemento. As monografías están ás veces mal fiadas e mal conectadas, reiteran os mesmos temas ou son dun contido tan académico e especializado que non engaden moito aos lectores que quixeran ter unha visión xeral e un libro de consulta. En parte, este problema aqueixa ao Cambridge Companion. Dividido en tres seccións, os artigos da primeira parte céntranse na traxedia 'histórica'; os da segunda entran algo (anque non moito) a comentar obras concretas e algúns outros aspectos de socioloxía e pensamento; os da terceira reflexionan por extenso sobre a recepción e adaptacións da traxedia en tempos posteriores.

Os estudos son todos de certo interese, anque agás os da primeira parte, o certo é que non axudan a ter unha visión moi detallada da Traxedia ática. As obras non son obxecto de comentario ou estudo minucioso (agás aspectos moi concretos que lle interesan a algún dos autores participantes) e a sección sobre recepción é demasiado extensa para o meu gusto: se leo un libro sobre este tema, o que me interesa de verdade é o espectáculo teatral-literario do século V a. C., e moi pouco as lecturas posteriores e reapropiacións que se fixeron del. Nisto confeso a deformación clasicista que é patrimonio do voso reseñador, e que o me fai moi hostil aos elementos de discurso posmoderno que tamén fan entrada soterrada no libro (relativismo e limitación histórica das interpretacións da traxedia, sobrevaloración dos seus aspectos 'deconstructivos', liminais, etc...).

Con todo, non sería facerlle xustiza ao volume o menosprezar a calidade académica dos seus artigos e o interese puntual de varios destes. Mais globalmente, teño a impresión de que o companion da editorial Blackwell arredor do mesmo tema toca en mais detalle tanto as obras coma unha visión minuciosa de tódolos aspectos da traxedia grega da antigüidade.

Outra primavera

Flor de Palma

Na constante brisa oceánica, estendeu o voluminoso dicionario inglés, e deixoulle á punta do dedo atopar palabras para el.

Talaria: unha sandalia con ás
Tale: un conto
Talipot: unha palmeira de cocos nativa das indias orientais. Tronco de arredor de 50 a 100 pés de altura, as follas empregadas coma parachuvas, abanos, sombreiros, etc. Florece unha vez cada 70 anos...

A súa imaxinación pintoulle un vívido retrato desta flor. Logo esperimentou unha descoñecida sensación a rañarlle na gorxa, e antes de que se decatase, deixara caer unha masa de flema sobor do dicionario. Flema? Mais non era flema. Pensou na brevidade da vida, e máis unha vez imaxinou a flor do cocoteiro, a flor desta palmeira ascendendo ao mais alto lonxe, máis alá do océano.

Akutagawa Ryūnosuke, Rashōmon and Seventeen Other Stories

Libros do Mes

The Columbia History of Chinese Literature, de Victor H. Mair (ed.) [E]

The Columbia Anthology of Traditional Chinese Literature, de Victor H. Mair (ed.)

Wind in the Pines, de Dennis Hirota (ed.)

The Emperor Domitian, de Brian W. Jones [E]

Essays in Indleness, de Yoshida Kenkō

Los Mayas I, de Time-Life [R]

Los Mayas II, de Time-Life [R]

Emperor Yang of the Sui Dynasty de Victor Cunrui Xiong [E]

The Two Gentlemen of Verona, de William Shakespeare [R]

*The Flowering Plum and the Palace Lady, de Hans H. Frankel

*Repensar la educación, de Inger Enkvist [E]

Espingardado

Recados varios leváronme onte na compaña de Ramón Blanco á cidade do Lérez. Nesa mañá fría anque soleada tivemos ocasión ir de librería e topar o tempo dunha breve visita ás ruinas de Santo Domingo. Nelas chamoume especialmente a atención a seguinte inscripción, da que vos adxunto a imaxe e o texto aproximado:

"Aquí está sepultado el noble caballero Tristán de Montenegro, hijo de Álvaro López de Montenegro, y Doña Teresa Sánchez de Reino. Murió de una espingarda cuando se tomó esta villa al conde de Camiña, Don Pedro Álvarez de Sotomayor, en el año de 1464. También yaze aquí don Fernando de Montenegro, del Consejo Real, biznieto de los dichos Tristán y esposa. Murió en el año de 1577"

Chama a atención, alén no nome valleinclanesco e sternián do finado e da claridade da inscripción, a referencia ao famoso Pedro Madruga, e o feito de que o nobre en cuestión sexa, probábelmente, a primeira víctima galega de arma de fogo da que fique constancia...

Revenge of the Nerds

Un dos aspectos nos que máis discrepo con postulados que tradicionalmente soen ascribirse á esquerda é no tocante á política educativa e á mal chamada 'escola comprensiva' (se permitides o intrusismo profesional, unha mellor tradución da 'comprehensive school' anglosaxona sería a 'escola inclusiva'); malia terlle que amosar lip service diante do tribunal correspondente, o certo é que o constructivismo e a pedagoxía resúltanme altamente sospeitosos e (ao meu ver) parcialmente responsábeis do desastre educativo da LOE-LOGSE que estes días andan para reformar. É por iso polo que non me resulta sorpresivo que me descubra concordando bastante cunha persoa nas miñas antípodas ideolóxicas: o ministro de educación José Ignacio Wert nunha entrevista que concede á prensa dominical. Destaco o seguinte fragmento:

-Como vai potenciar na escola aos alumnos sobresaíntes, coma propón?

Temos deixado de lado a cultura da avaliación. A excelencia apenas tiña recompensa simbólica. Non se trata tan só de non facer moitas diferenzas para que os nenos non incurran en prácticas de emulación negativa, senón de todo o contrario. Non pode ser que o chapón sexa considerado un friki.

-Non é doado mudar iso.

Probábelmente. Agora, o que non se pode tolerar é que o propio centro educativo sexa cómplice admitindo determinada teoría pedagóxica segundo a cal recompensar a excelencia crea sentimento de frustración ao que non chega a ela. Pois claro. Pero non recompensala crea unha tendencia cara a mediocridade. A excelencia non é para todos.

A beleza do gastado

Alguén comentou unha vez que a seda delgada non era satisfactoria coma material para envolver rolos de pergamiño porque rachaba con facilidade. Pola contra, o monxe Ton'a respondeu: "É tan só cando o envoltorio de seda esmirfou por enriba e por enbaixo e cando a madrepérola caeu do rolo cando podemos dicir que o pergamiño é fermoso". Esta opinión amosa o excelente gusto deste home. Habitualmente a xente di que unha colección de libros resulta fea se tódolos volumes non son do mesmo formato; mais tiven ocasión de impresionarme coas verbas do abade Kōyū, que dicía: "É típico dunha persoa carente de intelixencia o porfiar en ter coleccións completas de tódalas cousas. Os conxuntos incompletos son mellores."

En tódalas cousas, con indiferencia do que sexan, a uniformidade é indesexábel. Deixar algo incompleto faino interesante, e da a sensación de que aínda fica espazo para o crecemento. Unha vez alguén me dixo que "incluso cando constrúen o pazo imperial, sempre deixan un anaco por rematar". Nas escrituras dos filósofos antigos tanto do Budismo coma do Confucianismo hai tamén sempre moitos capítulos desaparecidos.

Yoshida Kenkō, Tsurezuregusa (Ocorrencias dun ocioso)

Libros do Mes

Fungi from Yuggoth, de H.P. Lovecraft

*Wind in the Pines, de Dennis Hirota (ed.)

*The Columbia Anthology of Traditional Chinese Literature, de Victor H. Mair (ed.)

*The Columbia History of Chinese Literature, de Victor H. Mair (ed.) [E]

Cores Nocturnas

Cando vou e veño do traballo, acompáñanme habitualmente os sons de Radio Clásica - Radio Nacional de España. Digo habitualmente, que non sempre, porque teñen a mala manía de inserir con demasiada frecuencia programas e tipos de música que aborrezo (zarzuela as mañás do luns, música de banda os martes, e esporádicos aturuxos da miña némese, o flamenco). Mais case todo o podo perdoar a cambio do espazo musical que me acompaña nos retornos: Los colores de la noche, de Sergio Pagán (intérprete, musicólogo e responsábel do departamento de música antiga de Radio Clásica).

É que este oasis melómano, que se autodescrebe coma "Espacio abierto a músicas variadas que nos eleven el ánimo y hagan de esa hora un buen momento para terminar el día", fai moito máis levadeiro os meus percorridos en coche (cousa que, coma o flamenco, me gorenta ben pouco. Xa comentáramos nesta mesma bitácora a sensación funeraria que me produce) e permíteme relaxarme cos acordes da música antiga, renacentista, barroca e clásica. De particular engado foi o programa do martes pasado, adicado a Hildegard von Bingen, Buxtehude, madrigais e Schubert. Un programa do que podedes disfrutar eiquí.

Se as súas horas non vos resultan propicias, non deixedes de escoitar os podcasts do programa naqueles intres que necesitedes pracer, descanso e a agradábel sensación de que os cartos públicos tamén se empregan, por veces, en cousas de valor e de interese. Opinión compartida, por certo, por Antonio Muñoz Molina nunha entrada da súa bitácora na que fala deste mesmo programa, entre outras cousas...

Fiat Lux

O maio pasado tiven ocasión de facer unha escapada cultural á Villa y Corte. Malia as miñas reticencias coa arte contemporánea, non me disgustou unha instalación no Reina Sofía da artista xaponesa Yayoi Kusama, e que consistía nunha sala a percorrer, semiescura, e iluminada por múltiples puntos de luz que ían cambiando de cor e que, reflexados en espellos e nun chan de auga, creaban a sensación dun espazo infinito. Eis unha das fotos que lle tirei...

Reseñas - Sunflower Splendor

Sunflower Splendor: Three thousand years of Chinese Poetry

Wu-chi Liu e Irving Yucheng Lo (editores)

1990, Indiana University Press

* * * * * (excelente)

Unha magnífica antoloxía coa que introducirse na poesía chinesa clásica.


O noso canon é, por forza, eurocéntrico. Nesta ocasión non o formulo como crítica, senón como recoñecemento obxectivo de feitos. É unha tendencia que, en contra das apariencias, seguramente seguirá indo a mais, xa que cada vez hai máis textos no mercado e menos tempo para lelos todos. Esta é unha das razóns polas que os lectores europeos agradecemos a existencia de grandes antoloxías que abarquen toda unha tradición literaria e lingüística; malia as innumerábeis limitacións e simplificacións, permítennos contar cunha brúxula de textos traducidos que fan de primeiro chanzo na escalinata ascensional cara outros e lonxanos mundos das artes e das letras.

Sunflower Splendor é unha lectura obrigada dentro destas antoloxías. Ao longo das súas máis de 500 páxinas, o lector en lingua anglosaxona pode familiarizarse cos 3000 anos de tradición ininterrompida da poesía chinesa. O corpus é por necesidade bastante amplo, incluíndo autores de tódalas épocas, e a colaboración conxunta de máis de 50 traductores. Unha labor titánica cuxa lectura nos deixará un esquema co que orientarnos e unha mostra suficiente de textos e estilos diversos a excitar o padal a anos luz daquelas escuálidas antoloxías de poesía da época T'ang que son do pouco que chega ás nosas mans nas librerías destes lares. Descubriremos a poesía antiquísima e paralelística do Libro das Odas, o exotismo chamánico da poesía sao, as baladas e versos cortesáns do periodo da desunión, o bucolismo de T'ao Ch'ien e Hsieh Ling-yün; por suposto, e en extenso, os 'novos poemas' da dinastía T'ang, o verso lírico (tzu) das casas de pracer e que florece na dinastía Song; as arias teatrais (chü) da dominación mongola e os requintados esforzos neoclásicos da escrita poética dos séculos posteriores. É un fresco extenso, rico e variado, onde resulta difícil non atopar cadeas e cadeas de magníficos poemas.

A antoloxía carece de defectos serios dignos de mención. Podería ser máis extensa, atendendo á cantidade de tempo que ocupa e a calidade de autores que produciu o Reino do Medio, mais supoño que os editores xa toparon con ímprobos problemas á hora de convencer á editorial para publicar 500 páxinas de poesía oriental. A participación de tantos traductores xera, tamén, estilos de traducción moi desiguais, e con diferente grado de éxito. Mais é algo inevitábel e doado de perdoar, a teor dos méritos probados da obra global.

Só me fica recomendarvos a obra encarecidamente se queredes ter unha visión algo sólida da poesía chinesa. Seguramente complementan esta obra, se vos metedes máis en labor, The Art of Chinese Poetry, de James J.Y. Liu (estudo teórico sobre as características de escrita chinesa, da língua, da súa poesía, xéneros e reflexións teóricas arredor desta) e a Columbia Anthology of Traditional Chinese Literature de Victor Mair (se queredes, xunto con poemas, ver unha perspectiva da prosa, da ficción e do teatro).

Libros do Mes

Sunflower Splendor, de Wu-chi Liu e Yucheng Lo (eds.)

The Pillow Book, de Sei Shonagon / McKinney (tr.) [R]

La cultura. Todo lo que hay que saber, de Dietrich Schwanitz [E]

Ártico 2.0 de Xavier Queipo

The Two Noble Kinsmen, de William Shakespeare

Gran Enciclopedia Sapiens Temática: Geografía, de Trama Equipo Editorial

*The Columbia Anthology of Traditional Chinese Literature, de Victor H. Mair (ed.)

*The Columbia History of Chinese Literature, de Victor H. Mair (ed.) [E]

Os Traballos e os Días

Últimamente, os dous únicos temas que conseguen arrincarme da preguiza blogueira son, como vedes, soños e libros...

Polo que toca aos primeiros, irá unha semana cando o meu subconsciente, moito máis creativo que a persona que fala e pensa polo día, teceu a seguinte historia: estou a ver un documental en branco e negro sobre Sigmund Freud. Voz en off: "O Dr. Freud foi o primeiro en descubrir o curso subterráneo do subconsciente, que é coma unha serpe ou un dragón agochado". En pantalla vese un dragón retorcido e sinuoso, de clara filiación Fritzlangeá (vid. Die Niebelungen) que da paso, en fundido en negro, a esceas da Primeira Guerra Mundial. A seguinte asociación leva ao plano máis ao leste, á Rusia bolchevique da revolución: a turba (entre a que me inclúo) asalta un castelo; dende as almeas, o físico norteamericano Sheldon Lee Glashow chámanos parvos, e di que os gringos estaban a piques de concedernos o segredo da eterna riqueza e felicidade antes de que atacaramos...

Pola parte da letra impresa, ando estes días a debullar entre outras cousas unha historia e unha antoloxía da literatura chinesa clásica: dous volumes máis grosos que o mantedor e que prometen terme ocupado por moitos dos meses do 2012 que paseniñamente nos vai chegando. De especial interese me resultou contrastar 3 traducións diferentes do mesmo poema: O Séptimo Mes (número 154 na orde do mestre Mao do Clásico das Odas, Shih Ching). É este un auténtico 'Os traballos e os días' chinés, no que se glosan, como na obra de Hesíodo, as diferentes labores de cada estación e cada mes do ano. A evocación ao primeiro poeta de Europa tamén me fixo cavilar en que 'Os traballos e os días' non é mal título para esta bitácora e diario semi-indiscreto que levo xa máis dun lustro compartindo convosco, xa sexa dende as torres de Camelot ou o pazo de Trasalba...

Pastel de Cenoura

Despois dun interregno de mais dun ano, xa que a producción de doces é perigosa para a liña de flotación de calquera, e co gallo do Nadal e dunha chocolatada inminente no traballo, eis un postre sinxelo e rico (o maior traballo dao mesturar as claras a punto de neve e pelar as noces do recheo. Que non todo vai a ser cenouras...).

Libro vs. Televexo

A medida que a televisión ten gañado terreo, os mestres queixanse sempre do mesmo: nos nenos, o nivel de tolerancia fronte á frustración vai diminuíndo, ata o punto de que xa non son quen de soportar a demora que comportan os procesos de formación do senso. É por isto que non son capaces de concebir a clase coma un proceso de aprendizaxe, senón coma un entretemento.

Victimas da ofuscación colectiva, os sucesivos ministros de educación reduciron progresivamente o valor da expresión escrita na escola e na avaliación dos alumnos, primando a expresión oral. Nunha época na que a comunicación oral gaña cada vez máis terreo, descoidan o carácter modélico da comunicación escrita. Deste xeito, foron reducindo o que constitúe a función máis específica da escola fronte á familia. Somentes seguen adquirindo o hábito da lectura e a escrita aqueles nenos en cuxos fogares estas actividades son algo obvio: os nenos das capas cultas da burguesía. Nestes fogares, os pais vixían e limitan o consumo da televisión dos seus fillos, tentando que sexan fundamentalmente os libros os que satisfagan a súa necesidade de fantasía. Os nenos só deberían ver a tele cando a lectura teña deixado de ser para eles unha actividade penosa e se teña convertido nun pracer.

Dietrich Schwanitz, La cultura. Todo lo que hay que saber, páxinas 641-2