Mostly Miniatures

Repasando o tema de Arte Islámica, descubro que no apartado de miniatura tan só se mencionan dúas obras: as ilustracións das 'Estancias' de Hariri por Wasiti e a imaxe da 'garza que leva ao cangrexo a un lugar seguro', de Calila e Dinma.  Ámbalas dúas son obras que descoñezo, malia que no último ano, e por obra e gracia sobretodo de Orhan Pamuk e da súa novela 'Chámome Vermello', pasei a estar algo familiarizado coa miniatura persa e a súa derivada, otomana. Anque a persa é a que representa o maior esplendor do xénero, é bastante serodia (posterior ás invasións mongolas do século XIII, e acadando o máximo desenvolvemento creativo e artístico nos séculos XV e XVI) polo que imaxino que os dous exemplos que aparecen no temario son de miniatura árabe, restos excepcionais nunha tradición en xeral iconoclasta e anicónica, e a maoría de cuxas obras terían desaparecido en todo caso no saqueo de Bagdad a mans dos citados mongois (contan as crónicas que o Tigris mudou eses días á cor negra, pola tinta esluída de milleiros de manuscritos destruídos, e á vermello, polo sangue verquido na matanza).

Navegando a Rede, xa que logo, descubro que o tal Hariri é Muhammad al-Qasim ibn Ali ibn Muhammad ibn Uthman al-Hariri, máis brevemente coñecido coma Al Hariri de Basora, cidade de triste memoria polas recentes guerras e disturbios do Iraq. Descubro que o seu periplo vital abarca a segunda metade do século XI e comezos do XII, e que alén de escritor e poeta, serviu de alto cargo na corte dos turcos Seljuquíes. Descubro tamén que, alén dun poema sobre erros gramaticais, a súa obra máis destacada, escrita nunha especie de prosa rimada (Saj‘) chámase en realidade "As Asambleas" (Maqamat), un xénero entre a retórica e a picaresca no que un lercho crisóstomo alcumado Abu Zayd de Saruj protagoniza un medio cento de calotes.

Canto ao ilustrador da obra, Wasiti sería Yahya ibn Mahmud al-Wasiti, un artista do século XIII nado na cidade de Wasit (de onde ven o seu alcume). Buscando as súas obras, recoñezo unha clásica que aparece en case tódolos libros de historia e que debe ser unha caravana de peregrinos ou comerciantes. Outra que se me fai coñecida é esta escea de soldados dacabalo. Outras esceas con barcos, xardíns, banquetes, camelos ou mezquitas non me resultan familiares.   

O segundo exemplo custoume máis atopalo. Coñecía o Calila e Dinma como unha traducción e colectánea de contos patrocinada por Afonso X o sabio (unha obra de longuísimo percorrido, xa que tería nacido como Panchatantra na India, pasando logo ao Pahlaví e Siríaco, logo ao Árabe, recalando finalmente no Castelán). A fábula do cangrexo e a garza (porque fábula é) podedes lela aquí. A miniatura foime máis difícil de topar. Ao parecer, é persa, e non árabe. Aparece nun manuscrito de Kalila e Dimna do Herat (actual Afganistán) datado da primeira década do século XV e conservado na Biblioteca Gulistan de Teherán.

Para rematar, engádovos unha miniatura dun zodíaco ou tratado astrolóxico persa, unha de cuxas ilustracións me resulta familiar dende a nenez por un libriño de astroloxía que teño dende vai máis de 20 anos. Ao parecer, trataríase dun manuscrito exipcio dos séculos XIV ou XV que reproduce un tratado persa do século IX: o Kitâb al-Mawalid de Abu Ma'shar (o 'libro das natividades', ou 'das revolucións dos anos de nacencia').    

Libros do Mes

The Great Learning (Dà Xué) de Robert Eno (tr.) [E]

The Cambridge History of China vol. 3: Sui and T’ang China de Dennis Twitchett e John K. Fairbank (eds.) [E] [R]

Daily Life in Traditional China: The Tang Dynasty de Charles Benn [E]

Bordados de Marjane Satrapi [K]

Sui-Tang Changan: a Study in the Urban History of Late Medieval China de Victor Xiong [E]

*The Poet Shen Yüeh (441-513), the Reticent Marquis de Richard B. Mather

*Crónicas de Jerusalén de Guy Delisle [K]

Utilitas

Unha pregunta recorrente á que se ven sometidos todos aqueles (profesores e alumnos) adicados a calquera das disciplinas humanísticas é a sonada "E xxx (póñase aquí o eido de coñecemento en cuestión), para qué serve?". O certo é que os interpelados non soen ser quen de formular unha resposta mínimamente satisfactoria, polo que imos ir facendo eiquí un ensaio dunha para futuras ocasións e solicitudes que me poidan afectar.

Creo que foi na última gramática inglesa da carreira cando os nosos sufridos profesores nos explicaron algúns conceptos interesantes de gramática do discurso. Entre eles, o das afirmacións implícitas agochadas tras preguntas a afirmacións secundarias. Por poñer un exemplo: cando nun interrogatorio policial, o interrogador lle espeta ao acusado: "Veña, confesa!! Onde agochaches o corpo?", o acto de fala implica unha tese previa que o enunciador pretende que se acepte como verdadeira, evidente e non suxeita a discusión (neste caso, 'o acusado matou a unha persoa'), pero que non ten porqué ser verdadeira ou aceptada pola outra persoa. Neste caso, a tosquedade da estratexia resúltanos evidente, mais noutros eidos pode resultar moito máis insidiosa.

Cando se pregunta "Para qué serven as humanidades?", topámonos con este proceso en plena actividade. A tal pregunta leva aparellada unhas ideas implícitas asociadas a unha ideoloxía e un xeito de pensar (o da sociedade tardocapitalista actual) que non por estendidas se volven necesariamente verdadeiras. O máis senlleiro dos conceptos implícitos que se agocha detrás desta pregunta é que o saber (en calquera das súas variantes e disciplinas) só debe adquirirse (ou, alomenos, aprenderse en institucións educativas) en tanto en canto permita transformarse de xeito máis ou menos inmediato nunha fonte monetaria e/ou de acceso a un posto de traballo 'bo'. Tódolos saberes que non permitan isto pasan a estar estigmatizados como ínútiles' e indignos e inmerecentes de seren impartidos e estudados. Por suposto, esta é a formulación máis tosca, instrumental e materialista dunha visión do mundo que, porén, en formas mitigadas, chega moito máis alá, afectando incluso ao pensamento de estudosos, científicos e persoas en xeral doutras esferas e actividades.

Antes de comezar, polo tanto, a dar unha resposta á pregunta de "Para qué serven as humanidades?", convén aclarar estas ideas implícitas, e afirmar que rexeitamos o a priori de que só o 'utilitario' é digno de estudo. Moitas e moi importantes esferas e cousas beneficiosas para o home non son convertibles directamente en productos e servizos útiles sobre os que se pode cobrar unha taxa e gañar un diñeiro: o aire, por exemplo, resulta necesario e gratuito (de momento; non lle deamos ideas ao goberno); unha paisaxe natural e/ou monumental-arqueolóxica na nosa veciñanza produce un benestar en varios niveis (ecolóxico, estético, histórico, cultural, mesmo turístico) que non sempre se pode cuantificar en números e billetes. A reducción de tódalas relacións e actividades humanas 'relevantes' ás de compra-venta é porén tan só a enfermiza e esaxerada manifestación da enfermidade e do marco ideolóxico no que nos topamos temporalmente inseridos.

Porén, non chega con que afirmemos isto. Aplicando unha vella categoría marxista, resultaría relevante distinguir entre valor de uso e valor de cambio para que digamos que anque rexeitamos a subordinación da maioría ou das máis relevantes actividades sociais e intelectuais a conseguir o segundo, non necesariamente facemos o mesmo co primeiro. Mais diso continuaremos falando noutra ocasión.

儒家

Dun tempo a esta parte, o mantedor descubriu un certo fascinio polo Confucianismo, como unha parte non pequena da súa máis xeral atracción cara a cultura clásica chinesa. E anque un forte escepticismo racionalista me imposibilita polo xeral aprezar as relixións máis alá de como interesantes fenómenos estético-culturais, hai moitos elementos nas doutrinas do mestre Kung e os seus seguidores que axudarían a convertilas no meu credo se me vise tentado de adoptar unha confesión.

Entre os elementos que me atraen do credo estremo-oriental, poderíamos citar os seguintes:

1) O seu carácter mundanal. A relixión confuciana cifra o seu fin no 'reino deste mundo'. Lonxe de amplos panteóns, alambicadas teoloxías, paraísos e infernos, a liña dominante do confucianismo négase a falar da posibilidade de deuses ou de posibles vidas despois da morte ("O Mestre nunca falaba de prodixios, violencia, desordes e deuses"). Entre os seus seguidores, as atitudes cara a trascendencia van dende o agnosticismo escéptico ata a crenza nunha forza cósmica impersonal e benévola con maior ou menor capacidade de influencia nos asuntos humanos.

É por iso que para moitos occidentais, o Confucianismo aseméllase máis a unha filosofía ético-moral que a unha relixión strictu sensu. Porén, o certo é que sí contén moitos elementos relixiosos, anque dentro dun concepto do relixioso algo alonxado do occidental, e do que non temos tempo para falar hoxe.

2) O seu activismo social. Relacionado co punto anterior, o eixo fundamental das doutrinas de Confucio é ético: o seu obxectivo é crear unha sociedade xusta e equilibrada sobre a terra, onde os humanos vivan en harmonía e cultiven ao máximo as súas virtudes. Este cultivo do eu non é, porén, un narcisismo ao xeito posmoderno. A mellora do individuo (que aprende a controlar as paixóns, a percibir o verdadeiro e a comportarse de xeito ético) proxéctase necesariamente cara o exterior. Non chega con converterse nunha persoa cultivada: o confuciano sente a obriga moral de influír e axudar aos demais a progresar tamén nun camiño de progreso onde todos temos o potencial natural de converternos en sabios. O ideal do 'sabio' está exento en xeral de supernaturalismo: é o home que conseguiu dominar as paixóns e os desexos que cegan aos 'homes pequenos', que ve con claridade e que necesariamente traballa por mellorar a comunidade á que pertence a tódolos niveis (familiar, local, nacional, mundial). Do mesmo xeito que para Aristóteles, o ser humano é para Confucio un 'animal político', que só pode vivir (e realizarse) na relación cos demais seres da especie.

Dentro deste activismo social, soe haber un forte elemento de 'solidariedade e apoio aos débiles e explotados', aos que o gobernante ten a obriga de protexer, baixo pena en caso contrario de ser un tirano que perdeu a lexitimidade para gobernar ( 'Mandato do Ceo') e que merece ser deposto.

3) O seu aprezo polo pasado e as súas manifestacións culturais, estéticas e textuais. Moi diferente do noso culto ilustrado pola modernidade e o progreso, o pensamento tradicional chinés (coma o de moitas outras partes do mundo, incluída a nosa tradición xudeo-cristiá) tende a situar a utopía no pasado, e non no futuro. No Confucianismo, idealízase o periodo de bo goberno, na remota antigüidade, dos 'Reis Sabios' Yao e Shun, e o periodo de comezos da dinastía Zhou (o goberno dos reises Wen, Wu e Cheng e do bo ministro Tan, o Duque de Zhou). O culto a este 'idade dourada', cando tódolos homes eran virtuosos e non había necesidade de leises e castigos leva a un respecto reverencial polos fragmentos culturais dese pasado (ritos, textos, poemas, música), dos que os Confunciáns serán fervorosos depositarios. Sen chegar a este estremo, Fravernero valora tamén cunha devoción case idolátrica as diferentes produccións artísticas, literarias e filosóficas da humanidade, e anque non cré en utopías no pasado, tamén descré que o 'progreso' sexa sempre positivo, e o presente, en tódolos aspectos, mellor do que tivemos antes.

4) O seu aprezo polo estudo: As diferentes escolas non están dacordo arredor da bondade (Mencio) ou maldade (Xunzi) da natureza humana; porén, sí concordan na crenza de que tódolos homes conteñen o potencial (e a obriga) de mellorar moral, estética e intelectualmente (o Confuciano, a diferencia do occidental, non distinguiría tallantemente entre as esferas do correcto, do fermoso e do verdadeiro), e en consecuencia, o Confucianismo valora enormente a educación, a aprendizaxe, a ensinanza. A educación intelectual e moral é o piar no que sustentaba a praxe mesma do Mestre.     

5) Os seus valores meritocráticos: a sociedade ideal confuciana é unha na que os humanos aprenderon a comportarse solidaria e humanamente consigo mesmos (o concepto clave é o de ren, 仁, que soe traducirse por 'humanidade', 'solidariedade', 'altruísmo'). Nesta sociedade, os máis avanzados na virtude son os que deben gobernar, mais non recurrindo xamais á forza (potestas) senón mediante a admiración e emulación que produce a súa virtude; esta virtude (en chinés, de 德) percíbese como unha especie de forza ou capital carismático, unha auctoritas que leva aos menos virtuosos a obedecer de bon grado e a emular ao seu posuidor.

Non está exento, porén, o Confucianismo de cousas que me desagraden, ou cuxa importancia e uso non valoro ou entendo mal (a importancia do ritual, a excesiva tendencia á xerarquía, á subordinación da muller e ao servilismo co poder establecido), mais contando tódalas cousas na balanza, non deixo de sentirme atraído por este 'humanismo chinés' do que día tras día aprendo (e quero aprender) máis.

Libros do Mes

Como xa percibiríades, as miñas lecturas reducíronse de xeito notorio por mor dos exames -que teño que preparar de novo-, e aínda han diminuír máis, anque agardo que as entradas sobrevivan, cun chisco de esforzo...

The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics de Alex Preminger e T.V.F. Brogan (eds.) [E]

as edicións de Sir Gawain and the Green Knight de J.J. Anderson e de Marie Borroff [R]

The Vermilion Bird de Edward H. Schafer 

*The Cambridge History of China vol. 3: Sui and T’ang China de Dennis Twitchett e John K. Fairbank (eds.) [E] [R] 

Caligrafía Mongola

Entre as incorporacións do ano pasado á lista de Patrimonio Inmaterial da Humanidade da UNESCO estivo a caligrafía mongola, unha arte refinada e en perigo de extinción por mor, entre outras cousas, deses malvados soviéticos que cando independizaron a terra de Genghis Khan da China impuxeron, de paso, e xunto co Marxismo-Leninismo, os caracteres cirílicos, que aínda hoxe son a moneda circulante na escrita do país. Porén, hai que lamentar que estas incorporacións non inclúan a publicación de catálogos, libros e videos arredor das devanditas artes, co gallo de poderen disfrutalas e, anque sexa indirectamente, contribuír á súa preservación. Entrementres, consoládevos coas imaxes que vos adxunto...

 

A anterga Cantón

"No século oitavo, Cantón tiña unha poboación de arredor de 200.000 habitantes. Era unha cidade cosmopolita cunha enorme clase mercantil, fundamentalmente de orixe indochinesa, indonesia, india, cingalesa, persa e árabe. Este próspero porto sufriu dunha variedade de calamidades endémicas. Unha destas era o lume, que de cando en cando asolagaba as construccións de madeira, bambú e palla ata que en 806 un gobernador obrigou á poboación a instalar tellados de tella. Outra das pragas era a piratería: un asalto feroz de árabes e persas en 758, seguramente dende unha base na illa de Hainan, arruinou o comercio da urbe, mais Cantón recuperouse a comezos do século noveno, e mántívose bastante próspera ata que Huang Ch'ao, o heroe dos campesiños, a saqueou, conseguindo deste xeito rematar cunha importante fonte de ingresos para a corte imperial. A terceira praga da cidade era unha oficialidade corrupta, que aparecía con monótona regularidade mais a intervalos imprevisibles. Malia todo isto, a cidade sempre pareceu dar mostras de poder resucitar das súas cinzas. Mais a pesar da súa riqueza e importancia, parece que non foi ata que Liu Yen fundou a nación Viet (máis adiante alcumada Han) en 917 cando Cantón comezou a amosar algo da apariencia dunha sofisticada metrópole. Co renacer do comercio baixo ese monarca, as riquezas das Indias comezaron a fluir de novo, e foi quen de construír pazos e edificios gubernamentais dignos da súa nova dignidade. Cóntasenos, por exemplo, que un dos salóns reais estaba 'decorado con prata, con auga corrente por debaixo, e imaxes do sol e da lúa en cristal e ámbar enriba de dúas torres'. Os arqueólogos farían ben en buscar por reliquias do século décimo aquí".

Edward H. Schafer, The Vermilion Bird. T'ang Images of the South  

Hondeselle

Non pensedes que isto de facer agasallos no Nadal é unha mera modernización consumista. De feito, xa no Sir Gawain and the Green Knight podemos ler que nas festas de fin de ano os cabaleiros xogaban coas damas a un xogo de agasallos, onde elas tiñan que adiviñar o que agachaba a man do cabaleiro, pagando un bico nos casos de erro.

Cústame moito lembrar algúns dos presentes que Santa Claus ou os Reis Magos me trouxeron cando aínda era rapaz e me portaba ben dabondo. Das brumas da memoria rescato, creo, un Super-Cine-Exin que sen dúbida faría as delicias dos consumidores retro de agora (aqueles que senten nostalxias por Naranjito, a nocilla, a Mirinda e os peta-zetas), anque era un cine caseiro bastante cutre (e sen son!), un campamento indio de playmobil, a Crónica de la Humanidad, de Plaza & Janés, ou varios dos carísimos bonecos de He-Man, a droga dura dun rapaz con recursos nos anos 80, e dos que gustaba tan só dos viláns, híbridos estraños de humano e animal (o home-lagarto, o home-cangrexo, o home-mofeta, o home-bolboreta...). Porén, lembro case con maior claridade os agasallos que non recibín e que desexaba moito; por riba de todos eles o Castelo Greyskull, que seguro me tería decepcionado e se pode topar hoxe en subastas por moito máis de douscentos dólares, e acompañando a outros dos que sí disfrutei, coma o Pozo de Lama.

 

Magdalenas de Proust e leccións de aprendizaxe da frustración aparte, o certo é que agora comezo a aprezar a utilidade práctica de agasallos que denantes aborrecía, coma un bo par de zapatos para o inverno; e agora mércome os agasallos a min mesmo, aproveitando un anaquiño da paga extra do Nadal; estes adoitan ser libros demasiado careiros para adquirir no trafego das compras ordinarias. E este ano estou a agardar por un groso volume descatalogado de cerámicas xaponesas tradicionais, unha re-edición do estudo sobre o Palazzo Te de Ugo Bazzotti e un par de exemplares grosos da Yale University Press arredor da pintura e da caligrafía chinesas tradicionais.

Pensando, porén, que os Reises de Oriente, que están montados no petrodólar, non se esqueceran totalmente de min e decidan traerme algo diferente ao carbón, pódolles facer algunhas suxerencias aproveitando a aparición do portal español de Amazon e as súas listas públicas de desexos. Calquera dos volumes desta lista, case todos boas traducións ou coidadas edicións de clásicos casteláns, será máis aprezado que todo un cargamento de ouro, incenso e mirra... 

Libros do Mes

Stasiland: Stories from behind the Berlin Wall de Anna Funder [E]

Doctor Who and the Daleks de David Whitaker [E]

Art, Myth and Ritual: the Path to Political Authority in Ancient China de K.C. Chang [E]

Chiang Yen de John Marney

*The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics de Alex Preminger e T.V.F. Brogan (eds.) [E]

*as edicións de Sir Gawain and the Green Knight de J.J. Anderson e de Marie Borroff [R]

Reseña - Chiang Yen

Xa sei que vos tiven algo abandonados este mes, polo que a xeito de pequena compensación, teredes un par de reseñas arredor dun par de volumes que puiden rematar coa chegada das festas. Aquí vai a primeira:

Chiang Yen

John Marney

1981, Twayne's world author's series: China

* * * * * (excelente)

Estupenda presentación, con poemas e biografía,  dun poeta chinés medieval

Malia o indubidábel valor, estético da súa obra, o certo é que o poeta Chiang Yen (444-505), coma moitos outros, non conta con moitos textos verquidos á língua de Shakespeare, agás unhas poucas pezas que aparecen nas antoloxías na sección adicada á poesía do periodo das "6 dinastías". Estas época, caracterizada polo caos político, as invasións estranxeiras, o dominio aristocrático e a perda temporal da unidade de China (co norde en mans dos bárbaros e o sur con breves e decadentes dinastías nativas) foi, porén, moi productivo no eido literario e relixioso: permitiu rachar cos dogmatismos e pechazóns da ortodoxia confuciana oficial, e dou tímido comezo á posibilidade de valorar las letras qua letras, pola súa función estética, alén de funcións práctico-moralizantes.

Neste mundo, dacabalo entre tres dinastías e como habelencioso cortesán é no que se move o poeta obxecto deste estudo. John Marney, que seguramente se inspirou nalgún traballo académico previo, debulla a biografía persoal e política de Chiang Yen, e o primeiro que nos chama a atención desta é o xeito en que todos e cada un dos seus patróns morreron asasinados nun periodo de menos de tres décadas. Seguen logo estudos moi concretos sobre partes da súa producción literaria, centrada na poesía lírica (shih): primeiro os poemas de imitación aos de Juan Chi, con soterrados matices políticos, logo outra presada de 30 imitacións de diferentes autores, e unha pequena sección sobre os seus poemas en prosa (fu) antes de pechar cunha breve conclusión.

Característico deste autor será, como podedes imaxinar polo exposto, que é un experto da imitación literaria, motivo da súa sona e dalgunhas anécdotas literarias nas que autores anteriores se lle aparecerían en soños para 'quitarlle' o don poético que anteriormente lle prestaran. Porén, a imitación literaria non estaba para nada estigmatizada no tempo e no espazo que nos ocupa: as consideracións estéticas da tradición literaria chinesa, por oposición á tradición romántica occidental, non valoran en gran cousa a orixinalidade individual, o que non quita que poidamos aprezar (na moi limitada medida que permite sempre a traducción dende linguas distantes) a riqueza metafórica, imaxinista e paralelística de Chiang Yen, e agradecer os esforzo de adaptación de John Marney, só lamentando que non haxa máis libros coma o seu para moitos outros autores chineses, orfos de libro e de traducción.